Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

ASEAN có thể điều chỉnh cơ chế viện trợ quân sự nhân đạo và cứu trợ thiên tai để hỗ trợ cho hệ thống y tế khu vực trong giai đoạn khủng hoảng.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố COVID-19 là một đại dịch. Hầu hết các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đều đã ghi nhận những ca nhiễm trong nước, nhưng tính lây lan của virus corona và tính liên kết của khu vực Đông Nam Á có thể sẽ là nguyên nhân khiến dịch bệnh lan rộng ở các nước ASEAN. Bất kì quốc gia ASEAN nào cũng sẽ rơi vào tình trạng số ca lây nhiễm tăng vọt như đã thấy ở nhiều khu vực khác trên thế giới.

Mặc dù trách nhiệm giải quyết dịch bệnh hầu hết đều đổ lên vai những cơ quan y tế ở các nước Đông Nam Á, các cơ quan quốc phòng ở những nước ASEAN đang dần thừa nhận họ cũng cần gánh một phần trách nhiệm trong việc kiểm soát sự bùng nổ của COVID-19 trong phạm vi lãnh thổ, nhất là khi dịch bệnh leo thang và lấn át các dịch vụ y tế.

Vào ngày 19/2, Việt Nam – nước chủ tịch ASEAN năm 2020 – đã khai mạc Hội nghị hẹp Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN (ADMM). Việt Nam đang nhận thức rõ tính nghiêm trọng của đại dịch, và quyết định lấy việc hợp tác để đối phó với mối đe dọa sức khỏe nguy hiểm này làm trọng tâm của chương trình nghị sự tại hội nghị. Vì thế, hội nghị đã thông qua Tuyên bố chung của các Bộ trưởng quốc phòng ASEAN về Hợp tác quốc phòng chống dịch COVID-19, trong đó các bộ trưởng quốc phòng ASEAN cùng cam kết hợp tác để đối phó với dịch bệnh.

Một cuộc khủng hoảng khẩn cấp và một cơ hội

Sức mạnh quân đội đã mang lại nhiều lợi ích trong cuộc chiến với COVID-19. Chẳng hạn như ở Trung Quốc, Quân đội Gỉai phóng Nhân dân Trung Hoa đã đưa nhân viên y tế đến thành phố Vũ Hán, nơi đầu tiên bùng nổ dịch COVID-19. Quân đội không chỉ có sẵn nhân viên và thiết bị y tế, mà còn có cả năng lực trong việc phòng thủ hóa học, sinh học và phóng xạ. Vì thế, quân đội có thể hỗ trợ lĩnh vực sức khỏe trong việc chống lại các bệnh truyền nhiễm như COVID-19.

Dĩ nhiên, lực lượng quân đội cũng cần phải luôn phối hợp với các cơ quan y tế liên quan. Chỉ khi đại dịch đã đạt đến ngưỡng không thể kiểm soát và áp đảo các dịch vụ y tế thì quân đội nên có sự can thiệp và đảm nhận việc cung cấp các dịch vụ y tế như là đối sách cuối cùng.

Tính khẩn cấp của đại dịch cho thấy quân đội ở các nước ASEAN nên chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với bất kì tình trạng nào của đại dịch trong nước, hoặc kết hợp chặt chẽ với các nước ASEAN khác để đưa ra cách ứng phó của khu vực. Trong tương lai, việc này có thể xây dựng một nền tảng hợp tác quốc phòng của các nước ASEAN trong vấn đề kiểm soát đại dịch.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trở ngại có thể phát sinh. Các vấn đề lâu dài về chủ quyền, về những tranh cãi trong việc đưa quân đội nước ngoài vào lãnh thổ của một quốc gia, hoặc thậm chí là về việc hợp tác chặt chẽ với quân đội nước ngoài có thể làm lộ ra những thông tin tuyệt mật, sẽ là những vấn đề mà ASEAN phải tiếp tục đối mặt.

Tận dụng các cơ chế hiện có ở ASEAN

Hội nghị ADMM có thể sử dụng các cơ chế hiện có để đối phó với đại dịch, ngay cả khi mục đích ban đầu của chúng có hơi hướng thuộc về quân sự nhân đạo và cứu trợ thiên tai (HADR). Quân đội ở các nước ASEAN có năng lực y tế để hỗ trợ các cơ quan y tế cộng động trong thời điểm đại dịch, đặc biệt là khi năng lực y tế bắt đầu cho thấy dấu hiệu quá tải khi số ca nhiễm tăng mạnh.

Tuyên bố chung vào tháng 2/2020 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hợp tác giữa các cơ quan quốc phòng để đối phó với đại dịch. Trung tâm Quân y ASEAN (ACMM) rõ ràng là cơ chế đầu tiên nên hợp tác. Một trong những cam kết quan trọng trong tuyên bố chung chính là thúc đẩy hợp tác thiết thực giữa các cơ quan quốc phòng trong ASEAN để “tổ chức các hoạt động chia sẻ thông tin và các biện pháp có hiệu quả … bao gồm việc xem xét [thực hiện] một cuộc tập trận trong khuôn khổ của [ACMM]…”

Việc này đánh dấu sự thay đổi trong phạm vi hoạt động của ACMM, bởi mục đích thành lập trung tâm chủ yếu là để cung cấp y tế cho quân đội trong trường hợp thiên tai. Đây là một bước đi quan trọng đối với các cơ quan quốc phòng ở ASEAN để tăng cường hợp tác về việc kiểm soát đại dịch trong khu vực. Sau khi đại dịch kết thúc, ACMM có thể đóng vai trò như một trung tâm đào tạo để mô phỏng các đại dịch trong tương lai và đào tạo năng lực ứng phó với đại dịch cho các lực lượng quân đội ASEAN, tương tự như những gì trung tâm đang đào tạo về HADR.

Một cơ chế khả thi khác là Nhóm thường trực Quân đội các nước ASEAN (AMRG) về HADR – một nhóm quân sự chung bao gồm các chuyên gia ASEAN chuyên dùng để giải quyết các trường hợp khẩn cấp, chủ yếu là thiên tai. Tuy nhiên, việc này có thể kéo theo một vài vấn đề. Những lo ngại về chủ quyền vẫn còn tồn tại ở Đông Nam Á, và các nước ASEAN, ngay cả khi gặp phải khủng hoảng, vẫn có thể từ chối hỗ trợ từ nước ngoài, đặc biệt là hỗ trợ quân sự. Đối với nhiều nước ASEAN, đó là những hành động quá giới hạn, ngay cả khi lực lượng chỉ bao gồm những người đến từ các nước ASEAN, và treo cờ ASEAN.

Do đó, việc triển khai các lực lượng dưới sự chỉ đạo của AMRG phải luôn tuân thủ các nguyên tắc chính của nhóm thường trực, và quy định quan trọng nhất chính là quốc gia bị ảnh hưởng phải là nước đề nghị nhận hỗ trợ, và lực lượng được đề cử phải tôn trọng luật lệ của nước chủ nhà. Hơn thế nữa, chúng ta nên biết rằng những hoạt động triển khai quân sự như thế chỉ nên tiến hành khi các dịch vụ y tế và lực lượng quốc phòng của nước chủ nhà không thể đối phó với đại dịch.

Hợp tác quốc phòng trong bối cảnh địa chính trị bất ổn

Trong bối cảnh địa chính trị bất ổn hiện nay, đặc biệt là với những biến động trong cuộc đối đầu Mỹ - Trung và tác động của dịch COVID-19 lên cả hai bên, các nước ASEAN phải tập hợp ý chí chính trị để tiếp tục hợp tác quốc phòng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm việc kiểm soát đại dịch. Việc này sẽ giúp ASEAN xây dựng một cộng đồng gắn kết và chủ động thích ứng, như là chủ đề mà nước chủ tịch Việt Nam đưa ra, và việc này cũng sẽ giúp ASEAN duy trì vai trò trung tâm nhờ vào khả năng dẫn dắt hợp tác quốc phòng trong việc kiểm soát đại dịch trong khu vực của ASEAN. Vì thế, việc các cơ quan quốc phòng ASEAN bắt đầu nỗ lực hợp tác và phối hợp để hạn chế sự lây lan của dịch COVID-19 trong khu vực, và tuyên bố chung là một bước đi đúng hướng.

Hợp tác quốc tế về việc kiểm soát đại dịch được xem như một mục tiêu có thể dễ dàng đạt được, một điều mà các nước ASEAN và các đối tác đối thoại đều đồng ý đây là vấn đề khẩn cấp nhất ở hiện tại. Trong tương lai, các cơ quan quốc phòng ASEAN có thể tích lũy những bài học rút ra từ đại dịch và thúc đẩy các phương pháp hợp tác quốc phòng trong việc kiểm soát các đợt bùng phát khác. Dĩ nhiên, các nước ASEAN sẽ phải xem xét cách thức vừa tiến hành những hoạt động hợp tác như thế, vừa phải đảm bảo chủ quyền không bị xâm phạm. Dĩ nhiên, các nỗ lực ban đầu có thể giúp cho ASEAN có được cách ứng phó thiết thực hơn nếu như đợt đại dịch tiếp theo bùng nổ.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: ASEAN, Covid-19, khủng hoảng y tế, hợp tác quân sự