Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Quyết định của Nhật Bản loại bỏ Hàn Quốc khỏi ‘danh sách trắng’ và siết chặt cấp phép ba sản phẩm hóa học quan trọng đối với ngành công nghiệp bán dẫn Hàn Quốc được xem là động thái ‘quân sự hóa thương mại’, và nói theo một nghĩa khác, là ‘Trump hóa chính quyền của ông Abe’.

Quyết định thay đổi thỏa thuận cấp phép cho ba sản phẩm - hydrogen fluoride, photoresist và fluorinated polyimide - được đưa ra vào thời điểm bất ổn của mối quan hệ Nhật Bản - Hàn Quốc. Cuối năm 2018, Tổng thống Moon Jae-in đã cho dừng hoạt động của quỹ dùng để bồi thường cho những ‘phụ nữ mua vui’ Hàn Quốc bị lạm dụng dưới thời Nhật Bản chiếm đóng bán đảo Triều Tiên, được thành lập dựa trên thỏa thuận năm 2015 giữa hai nước. Nhật Bản cho rằng, thỏa thuận này là thỏa thuận ‘sau cùng và không thể thay đổi’ để giải quyết ổn thỏa vấn đề bồi thường, nhưng lại bị Tổng thống Moon đảo ngược.

Cũng vào cuối năm 2018, Tòa án Tối cao Hàn Quốc phán quyết rằng các công ty Nhật Bản phải bồi thường cho các nạn nhân của lao động cưỡng bức, bất chấp việc hai nước đã có Thỏa thuận giải quyết yêu cầu bồi thường về vấn đề này vào năm 1965. Chính phủ Nhật Bản coi phán quyết này là vi phạm luật pháp quốc tế nhưng chính quyền của ông Moon vẫn cho rằng họ không thể can thiệp vào phán quyết của tòa án.

Về sau, chính phủ Nhật Bản đã quyết định siết chặt các quy định kiểm soát xuất khẩu với sản phẩm hóa học, đồng thời loại bỏ Hàn Quốc khỏi ‘danh sách trắng’, bởi lẽ Thủ tướng Abe, Chánh văn phòng Nội các Yoshihide Suga và Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Hiroshige Seko cho biết rằng họ đã mất niềm tin vào Hàn Quốc.

Chính phủ và người dân Hàn Quốc coi đây là đòn trả đũa của Nhật Bản, nhưng phía Nhật Bản cho rằng hành động này chỉ nhằm mục đích điều chỉnh hệ thống và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Hàn Quốc, nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm của Nhật Bản không được vận chuyển tới các địa điểm đáng ngại ở nước ngoài.

Hành động này không nên được coi là ‘quân sự hóa’ hay ngoại giao kinh tế, vì nó không nhằm thay đổi quan điểm của Hàn Quốc về vấn đề lao động cưỡng bức. Quân sự hóa thương mại có nghĩa là một quốc gia áp đặt ý chí chính trị của nước này lên một nước khác, bằng cách sử dụng các biện pháp hạn chế thương mại.

Quyết định của Nhật Bản điều chỉnh quy định kiểm soát xuất khẩu có tác động tương tự như quân sự hóa thương mại, vì nhắm mục tiêu đến ba ‘nút thắt cổ chai’ cực kỳ quan trọng với Hàn Quốc. Nếu Nhật Bản quyết định hạn chế hoặc cấm vận các mặt hàng này, động thái đó sẽ bóp nghẹt ngành công nghiệp bán dẫn Hàn Quốc.

Trên thực tế, Nhật Bản đã không hạn chế hoặc cấm vận các mặt hàng trên. Nước này đã cấp phép cho hydrogen fluoride và photoresist, trong khi giấy phép xuất khẩu polyimide fluoride đã được cấp vào tháng chín. Mặc dù khối lượng xuất khẩu vẫn còn nhỏ và phải mất thời gian để đánh giá hoạt động xuất khẩu riêng lẻ, cả ba mặt hàng vẫn tiếp tục được xuất khẩu sang Hàn Quốc.

Nhật Bản đã không sử dụng thương mại như một vũ khí để chèn ép ngành công nghiệp bán dẫn của Hàn Quốc. Hành động của họ bị thúc đẩy bởi một mối lo ngại thực sự rằng, hệ thống kiểm soát xuất khẩu của Hàn Quốc không được thực thi một cách thích đáng, và hàng hóa xuất khẩu của Nhật Bản sang Hàn Quốc đã được chuyển đến người dùng cuối cùng ở Trung Quốc cũng như các nước ở Trung Đông và Châu Phi.

Chính phủ Hàn Quốc lại nhìn nhận khác. Hàn Quốc coi những động thái của Nhật Bản là phản ứng trả đũa cho phán quyết ‘lao động cưỡng bức’, và cố tình nhắm vào các nút thắt cổ chai của ngành công nghiệp bán dẫn Hàn Quốc. Nước này đã đưa vấn đề lên Đại hội đồng WTO, cáo buộc Nhật Bản vì đã bóp méo các nguyên tắc thương mại tự do. Hàn Quốc cũng loại Nhật Bản khỏi danh sách quốc gia hưởng cấp phép xuất khẩu ưu đãi, trớ trêu thay động thái này lại tương tự những gì mà Nhật Bản đã làm.

Do các hành động của Nhật Bản nằm trong khuôn khổ cơ chế kiểm soát xuất khẩu quốc gia, nên dường như động thái này sẽ không bị coi là vi phạm các quy tắc của WTO. Do đó, Hàn Quốc đã nâng mức trả đũa, bằng cách quyết định chấm dứt Thỏa thuận Bảo mật Thông tin Quân sự Chung (GSOMIA) với Nhật Bản.

Quyết định đặt ra một thách thức cho cả hai nước. Mối quan hệ chua chát giữa hai nước bắt nguồn từ vấn đề lịch sử. Từ trước đến nay, mối quan hệ tổng thể của hai nước được tách biệt khỏi các vấn đề lịch sử, vì tầm quan trọng của mối quan hệ kinh tế và an ninh song phương.

Quyết định chấm dứt GSOMIA gắn liền các vấn đề lịch sử với vấn đề về an ninh. Mặc dù Nhật Bản bị cáo buộc vì không giải quyết thỏa đáng những tội lỗi quá khứ, Tokyo tin rằng vấn đề an ninh nằm ngoài phạm vi của các cuộc công kích lịch sử song phương - đặc biệt là khi các hoạt động hạt nhân và tên lửa của Triều Tiên ngày càng đe dọa cả Nhật Bản và Hàn Quốc.

Quyết định cũng ảnh hưởng đến mối quan hệ song phương trong khuôn khổ hợp tác an ninh ba bên với Mỹ. GSOMIA được ký kết vào năm 2016 dưới áp lực từ Mỹ nhằm tăng cường hợp tác tình báo Nhật Bản - Hàn Quốc, để đối phó với mối đe dọa ngày càng tăng của Triều Tiên. Việc chấm dứt GSOMIA cho thấy Hàn Quốc không còn muốn hợp tác tình báo trong khuôn khổ này.

Vài ngày trước khi GSOMIA chính thức hết hạn vào ngày 22 tháng 11 năm 2019, Hàn Quốc đã quyết định hoãn lại quyết định chấm dứt hiệp ước. Cho đến nay, Hàn Quốc cũng đã trì hoãn không yêu cầu thành lập một ban hội thẩm tại Cơ quan giải quyết tranh chấp WTO, từ sau vòng đàm phán song phương thứ hai tại WTO ở Geneva. Những quyết định này được đưa ra do áp lực từ phía Mỹ, với các chuyến thăm của Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Hoa Kỳ Mark A Milley và Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Mark Esper. Chính quyền ông Moon nhận ra rằng việc chấm dứt GSOMIA ít ảnh hưởng đến chính phủ Nhật Bản. Thay vào đó, chính phủ Hàn Quốc nhận thấy có lợi hơn khi tham vấn với Nhật Bản về các vấn đề kiểm soát xuất khẩu.

Nhật Bản đã không vũ khí hóa thương mại. Quyết định của chính phủ ông Moon và cuộc đối thoại tiếp theo về kiểm soát xuất khẩu đã chứng minh rằng các vấn đề do Nhật Bản nêu ra có thể được giải quyết thông qua thảo luận.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: quân sự hóa, thương mại, tranh chấp, Nhật Bản, Hàn Quốc