Khó đạt được hiệp định thương mại Mỹ - Trung nhưng không phải là không thể

TrungQuocMy2406

Các cuộc đàm phán thương mại Mỹ - Trung đã bất ngờ đổ vỡ vào tháng 5 năm 2019. Chính phủ Hoa Kỳ đã bị chế giễu khi phát động một cuộc chiến toàn diện với các công ty công nghệ tư nhân như Huawei. Nền kinh tế của hai nước và nền kinh tế toàn cầu được dự đoán sẽ chịu ảnh hưởng rất lớn. Vậy thì, tại sao các cuộc đàm phán lần này thất bại?

Đến cuối tháng 4, Tổng thống Trump và truyền thông Mỹ đã gây ấn tượng với giới quan sát toàn cầu khi tuyên bố rằng Trung Quốc và Hoa Kỳ sắp đạt được một thỏa thuận thương mại. Chủ tịch Tập đã được mời đến Washington vào cuối tháng 5 trong một động thái có liên quan.

Bắc Kinh đã kiệm lời và không có gợi ý nào cho thấy các cuộc đàm phán này sẽ kết thúc sau cuộc họp dự kiến. Bắc Kinh đã củng cố vị thế đàm phán của nước này kể từ tháng 3 năm 2019 và đang yêu cầu các cuộc thảo luận diễn ra trên cơ sở bình đẳng hơn. Tình hình chính trị trong nước sẽ đóng vai trò lớn trong giai đoạn cuối của các cuộc đàm phán.

Sau sự sụp đổ của vòng đàm phán thương mại lần thứ 11 tại Washington, Phó Thủ tướng Lưu Hạc nhấn mạnh rằng, bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bình đẳng và cùng có lợi. Ông lập luận, Trung Quốc sẽ không thỏa hiệp trong các vấn đề thuộc về nguyên tắc.

Có ba vấn đề cốt lõi phải được giải quyết nếu muốn thúc đẩy các cuộc đàm phán thương mại. Trước hết, Mỹ phải hủy bỏ mức thuế quan đã áp đặt. Thứ hai, Trung Quốc phải đưa ra khối lượng mua hàng thực tế. Ở Argentina, hai bên đã đạt được sự đồng thuận về con số mua hàng và con số này không nên thay đổi tùy hứng.Thứ ba, nội dung thỏa thuận phải được điều chỉnh sao cho phản ánh tốt hơn sự bình đẳng trong các nghĩa vụ mà mỗi bên phải thực hiện trong các vấn đề thương mại.

Ngoài ba vấn đề trên, Trung Quốc đang ngày càng thất vọng vì sự thiếu tiến triển của các mục tiêu tham vọng hơn trong các cuộc đàm phán. Thông qua việc ký kết thỏa thuận và các chuyến thăm cấp lãnh đạo, cạnh tranh chiến lược giữa hai nước đáng lẽ phải hạ nhiệt. Trên thực tế, điều ngược lại dường như xảy ra - Hoa Kỳ gây áp lực ngày càng lớn với Bắc Kinh về hầu hết các vấn đề quan trọng cho lợi ích của Trung Quốc. Các vấn đề này bao gồm Biển Đông, Đài Loan, Tân Cương và trao đổi sinh viên, thị thực và đầu tư tại Hoa Kỳ.

Sự thiếu tin tưởng lẫn nhau và yêu cầu của Hoa Kỳ rằng các mức thuế quan vẫn phải được duy trì là hai lý do khiến giới lãnh đạo hai phía không thể đạt được thỏa thuận. Hoa Kỳ cáo buộc rằng Trung Quốc đã đưa ra nhiều hứa hẹn thương mại trong quá khứ nhưng hầu hết các hứa hẹn này chưa được thực hiện. Cộng đồng doanh nghiệp Hoa Kỳ phản đối các biện pháp thuế quan nhưng nhấn mạnh rằng chính phủ không nên quá vội vàng đạt được thỏa thuận nếu chỉ dựa vào những lời hứa của Trung Quốc.

Hoa Kỳ đang phải đối mặt với áp lực cải cách to lớn từ chủ nghĩa xã hội trong nước và đòi hỏi phân phối tài sản công bằng hơn. Những vấn đề này được định sẵn là chủ đề chính trong các chiến dịch bầu cử tổng thống vào năm 2020. Trump và Mitch McConnell, lãnh đạo đa số của đảng Cộng hòa tại Thượng viện, đã bày tỏ sự sẵn sàng chống lại cải cách ‘xã hội chủ nghĩa’. Giới tinh hoa Mỹ được cho là ‘dung túng’ cho những áp lực của các vấn đề trong nước. Trung Quốc, với một tập hợp các thể chế chính trị và tư tưởng đối lập với Mỹ, trở thành kẻ thù ‘tự nhiên’ nhất.

Phe diều hâu thương mại và an ninh hiện đang nắm quyền chỉ huy trung tâm quyền lực của Hoa Kỳ. Các đảng Dân chủ và Cộng hòa, vốn dĩ bị thúc đẩy bởi cạnh tranh phiếu bầu, cho thấy rằng họ sẵn sàng cứng rắn với Trung Quốc nhằm giành lấy sự ủng hộ của cử tri ở các bang dao động. Nguy cơ rất cao là Hoa Kỳ sẽ duy trì chính sách thù địch lâu dài đối với Trung Quốc, với khả năng cao là quan hệ hai nước xấu đi để hình thành Chiến tranh Lạnh kiểu mới.

Tính cách của Trump cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán. Ông bị ám ảnh sâu sắc với với việc đạt được một thỏa thuận. Hệ thống chính trị Hoa Kỳ cũng có ít ràng buộc quyền lực tổng thống hơn so với tưởng tượng. Việc tìm kiếm thắng lợi ‘tuyệt đối’ ảnh hưởng đến mối quan hệ của Mỹ với tất cả các đối tác thương mại lớn. Điều này không chỉ giới hạn với Trung Quốc.

Sau những đàm phán thất bại, mặc dù cả hai bên đều phủ nhận, chính phủ Mỹ đã leo thang cuộc chiến thuế quan thành cuộc chiến công nghệ. Ngay cả khi Trung Quốc đạt được thỏa thuận thỏa mãn các yêu cầu từ phía Mỹ, phe diều hâu an ninh vẫn sẽ cấm Huawei và các công ty công nghệ khác của Trung Quốc, nhân danh an ninh quốc gia Mỹ. Bầu không khí thù hận công khai ở Hoa Kỳ, được kích động bởi phe diều hâu an ninh này, khiến cho việc đạt được thỏa thuận được cả hai nước chấp nhận trở nên khó khăn hơn.

Trung Quốc và Hoa Kỳ vẫn còn khả năng đạt được thỏa thuận dựa trên lợi ích chung.

Để giành thắng lợi trong cuộc tổng tuyển cử năm 2020, Trump cần một thỏa thuận. Với một thỏa thuận của Trung Quốc, ông có thể giành được sự ủng hộ của ngành nông nghiệp và năng lượng, phố Wall và các công ty Hoa Kỳ đầu tư vào Trung Quốc.

Bắc Kinh cũng hy vọng đạt được thỏa thuận nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc, ổn định quan hệ song phương và tránh khả năng cạnh tranh chiến lược. Thật khó để mường tượng rằng Trung Quốc sẽ đàm phán với Mỹ trong bối cảnh Mỹ duy trì mức thuế cao và leo thang cuộc chiến công nghệ. Trump đã phóng đại những khó khăn kinh tế và đánh giá thấp khả năng hồi phục của nền kinh tế Trung Quốc.

Trung Quốc và Hoa Kỳ cần tìm một cách tiếp cận cân bằng hơn để giải quyết những lo ngại này. Giao tiếp mang tính xây dựng giữa giới lãnh đạo hai nước vẫn sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc phá vỡ bế tắc.

Vương Dũng là giáo sư của Trường Nghiên cứu Quốc tế và là Giám đốc Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế tại Đại học Bắc Kinh, Bắc Kinh.

(*) Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả Vương Dũng, không phải quan điểm của Trung tâm Hỗ trợ Hội nhập Quốc tế TPHCM.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: hiệp định thương mại, Mỹ - Trung, không phải là không thể