Cơ chế Một cửa ASEAN có ý nghĩa gì với Campuchia

campuchia31052019

Sáng kiến Một cửa ASEAN hứa hẹn sẽ hợp nhất Đông Nam Á thành một cộng đồng kinh tế hội nhập thực sự, thông qua việc giúp cho hoạt động thương mại và chia sẻ thông tin xuyên biên giới được diễn ra một cách liền mạch. Đài Focus Cambodia đã phỏng vấn chuyên gia kinh tế Jayant Menon của Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) về chỗ đứng của Campuchia trong một khu vực ngày một hội nhập như ASEAN.

Năm ngoái, sáng kiến Một cửa ASEAN đã được khởi động tại Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Việt Nam và sẽ sớm được áp dụng ở các nước ASEAN còn lại. Dựa trên thực tế triển khai chương trình này ở các nước, xin ông cho biết đâu là những lợi ích kinh tế chính mà chương trình này có thể mang lại cho Campuchia?

Sáng kiến Một cửa ASEAN có hai cấp độ - một là Cơ chế một cửa quốc gia do từng nước áp dụng. Các nước sáng lập nên ASEAN (Malaysia, Indonesia, Thái Lan) và thậm chí là Việt Nam, đã nhanh hơn các nước thành viên mới, bao gồm Campuchia, trong việc triển khai cơ chế một cửa quốc gia. Cấp độ còn lại của sáng kiến là Cơ chế một cửa khu vực, tức là kết nối tất cả các cơ chế một cửa quốc gia lại với nhau, để việc lưu thông hàng hóa và dịch vụ trên khắp khu vực ASEAN được liền mạch, đây là biện pháp tốt nhất để tạo thuận lợi cho chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị khu vực. Vì vậy, sẽ có những lợi ích vô cùng to lớn nếu chương trình này được triển khai ở cấp quốc gia cũng như ở cấp khu vực.

Ngay cả khi chưa có cơ chế một cửa khu vực, chỉ riêng cơ chế một cửa quốc gia cũng đã có thể đem lại lợi ích cho nước triển khai lẫn các nước đối tác thương mại, bởi vì cơ chế này giúp cho hoạt động thương mại được đơn giản hơn, nhanh hơn và ít tốn kém hơn. Vấn đề là, ở Campuchia, tiến độ triển khai không nhanh như chúng tôi mong đợi, vì hai lý do sau. Một là các hạn chế vật lý và hạ tầng, tức việc kết nối toàn bộ cảng biển với các điểm kiểm tra hải quan để thuận tiện cho việc giám sát và kết nối internet tại tất cả các điểm trên. Những nước này từ lâu đã có đường biên giới lỗ chỗ, vì vậy, không dễ để triển khai trên thực tế.

Hạ tầng ở các vùng nông thôn và khu vực biên giới còn rất yếu. Đó là một hạn chế. Một hạn chế nữa, dĩ nhiên, là hạn chế về động cơ. Khi mọi thủ tục được tự động hóa, cơ giới hóa hoặc điện tử hóa, cơ hội để trục lợi và tham nhũng sẽ bị giảm hoặc thậm chí là mất đi. Và vì vậy, các cơ quan chính quyền sẽ do dự triển khai chương trình này, vì họ sẽ không còn được hưởng lợi từ các khoản “tiền ngoài” như hiện nay. Campuchia cần phải vượt qua hai hạn chế trên để có thể khai thác triệt để lợi ích từ cơ chế một cửa quốc gia cũng như để hoàn tất cơ chế một cửa khu vực ASEAN.

Campuchia có vẻ đang tiến hành chuyển đổi nhằm giảm sự phụ thuộc vào xuất khẩu dệt may và các sản phẩm chế tạo không đòi hỏi tay nghề khác, vì các ngành này đã không còn bền vững như đã từng trong quá khứ. Theo ông, Campuchia đang ở đâu trong bức tranh về một cộng đồng kinh tế ASEAN ngày càng hội nhập?

Đã đến lúc Campuchia phải suy nghĩ về việc thoát khỏi sự phụ thuộc nặng nề vào dệt may. Bên cạnh lý do ngành này hiện nay đã không còn bền vững như bạn đã nói đến ở trên, còn có một số lý do thuyết phục khác để Campuchia cân nhắc, chẳng hạn như việc Campuchia có khả năng mất quyền tiếp cận ưu đãi thị trường EU do khối này rút lại cơ chế “Tất cả trừ vũ khí” (EBA) đối với Campuchia,... Vì vậy, với những gì đang diễn ra, tôi cho rằng Campuchia có thể chú ý đến các khoản đầu tư mới mà các tập đoàn đa quốc gia của Nhật đang rót vào vào các đặc khu kinh tế, đặc biệt là tại Phnom Penh và Poipet. Tại các khu vực này, Campuchia đã bắt đầu tham gia vào chuỗi cung ứng khu vực thông qua các công ty đa quốc gia lớn của Nhật. Các doanh nghiệp chỉ mới thâm nhập thị trường ở mức độ thận trọng, quy mô nhỏ, và đang nghiên cứu để tìm cách mở rộng hoạt động tại các khu vực trên, như một phần của chiến lược Trung Quốc + 1 hoặc Thái Lan + 1. Điều đó chứng tỏ Campuchia đã được các nước chú ý tới và đầu tư.

Và giờ đây, Campuchia phải chứng tỏ mình còn hấp dẫn, nói đúng hơn, Campuchia thật sự phải cải thiện độ hấp dẫn của mình. Campuchia đã khá mở cửa – thuế nhập khẩu của Campuchia thấp, nhưng các khó khăn còn lại là chi phí logistics cao cũng như các khoản tiền không chính thức.

Ngoài ra, tiền điện ở Campuchia vẫn còn khá cao so với các nước láng giềng, và đây là một nhược điểm làm hạn chế khả năng Campuchia thoát ra khỏi số phận là nước lắp ráp. Bấy kỳ hoạt động sản xuất linh kiện hay cấu nào sẽ đều cần sử dụng nhiều điện, và tại thời điểm hiện nay, nếu giá điện cao, giá thành sản phẩm sẽ không có tính cạnh tranh. Vì vậy, nếu muốn tiến lên một nấc mới trong chuỗi giá trị (tức thoát khỏi con đường gia công), Campuchia phải vượt qua thách thức trên, cũng như thu hút thêm đầu tư mới vào lĩnh vực sản xuất phụ tùng, linh kiện.

Tôi cho rằng chính phủ Campuchia thực sự không còn sự lựa chọn nào khác. Tiếp cận ưu đãi sắp sửa kết thúc vì Campuchia đã phát triển quá nhanh, trở thành một nạn nhân của chính sự thành công của mình. Đây là điều không thể tránh khỏi.

Có vẻ như chính phủ Campuchia đã hành động để giảm bớt một số thủ tục liên quan đến hàng hóa ra vào biên giới. Ông có nghĩa rằng chính phủ và khu vực tư nhân đều đã sẵn sàng hành động để biến Campuchia thành một quốc gia cạnh tranh hơn so với các hàng xóm của mình?

Giảm thủ tục thông quan là việc nhỏ, vấn đề lớn hơn chính là những khó khăn tiếp theo sau khi hàng hóa đã được thông quan – đại loại như hạ tầng, chi phí vận tải, và đôi khi là những “phí ngoài” dọc theo quá trình di chuyển của hàng hóa – và nếu bạn nhìn vào chỉ số xếp hạng logistics và chỉ số xếp hạng môi trường kinh doanh, Campuchia luôn có kết quả khá tệ. Trong Chỉ số hiệu quả Logistics (LPI), chỉ số môi trường kinh doanh của World Bank, và chỉ số minh bạch của Amnesty – 3 chỉ số quốc tế thường được sử dụng để so sánh các khu vực với nhau, Campuchia đều có kết quả không tốt ở cả ba. Vì vậy, Campuchia cần đánh giá lại các vấn đề trên để cải thiện vị thế của mình, trở thành một khu vực thu hút đầu tư, không chỉ vào lĩnh vực dệt may.

Dệt may phát triển được là nhờ vào những ưu đãi – dĩ nhiên lương thấp đóng một phần quan trọng, nhưng ưu đãi đóng vai trò quan trọng hơn. Nếu không được hưởng ưu đãi, dệt may sẽ mất một lợi thế rõ ràng. Tôi không nghĩ dệt may sẽ hoàn toàn đóng cửa, nhưng ngành này có thể mất khá nhiều khoản đầu tư trong thời gian tới. Đã đến lúc nghĩ xa hơn, thay vì chỉ là một điểm gia cong dệt may giá rẻ. Campuchia có thể nghĩ tới việc chuyển lên một nấc cao hơn trong chuỗi giá trị dệt may như Sri Lanka đã từng làm – Sri Lanka chuyển sang sản xuất đồ lót nữ cao cấp, hiện nay các hãng đồ lót lớn đều đang sản xuất tại Sri Lanka, và đây là mặt hàng đem lại giá trị gia tăng cao.

Trong vài năm qua, mô hình thương mại tự do của chủ nghĩa tư bản tự do toàn cầu hóa đã hứng chịu một vài cú sốc, với việc Donald Trump rút Mỹ khỏi TPP và sự kiện Brexit ở Anh. Có vẻ ý tưởng tập hợp các nước lại thành khối kinh tế đang ngày càng bị phản đối. Xu hướng trên có những tác động gì (nếu có) đến Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC), và theo ông, AEC có đủ sức để đối trọng với các xu hướng trên ở phương Tây?

Từ đó đến nay, làn sóng phản đối chủ yếu phát triển nổ ra ở các nước phát triển, chống lại cái gọi là tác động phân phối của toàn cầu hóa, tức lợi ích từ toàn cầu hóa đã được phân bổ một cách bất công giữa các nước với nhau và giữa người dân trong cùng một nước. Châu Á được xem khu vực hưởng lợi lớn từ quá trình toàn cầu hóa, thông qua tác động xóa đói giảm nghèo. Hiện nay, châu Á cũng phải đang giải quyết tình trạng bất bình đẳng ngày một gia tăng, nhưng bởi vì phần lớn người dân châu Á có xuất phát điểm là nghèo đói, vì vậy, họ vẫn xem trọng lợi ích to lớn từ toàn cầu hóa.

Trong trường hợp của ASEAN, tôi không nghĩ rằng tâm lý kháng cứ hay tỉnh ngộ có tồn tại trong khối khu vực này, vì một số lý do sau. Một là, như tôi mới vừa đề cập, các nước ASEAN đã được hưởng lợi từ việc giảm nghèo. Hàng triệu người đã cải thiện được đời sống. Thứ hai, ASEAN ủng hộ ý tưởng cho phép đối đãi đặc biệt và ưu đãi, và ý tưởng này cũng được giữ lại trong hiệp định RCEP, một hiệp định mà các nước thành viên khác biệt nhau về năng lực và trình độ phát triển. Cơ chế đối đãi đặc biệt và ưu đãi sẽ giúp ASEAN không chỉ đáp ứng được điều kiện tham gia, mà còn giải quyết được các hậu quả sau đó.

Dĩ nhiên, tất cả chỉ là suy luận, nhưng ít ra thì, nó được thừa nhận và được xem xét tới. Và vì vậy, tôi nghĩ làn sóng phản đối ở ASEAN sẽ không diễn ra mạnh như ở các nước công nghiệp phương Tây.

Ông có muốn lưu ý thêm gì không cho ASEAN?

Thách thức hiện này của Cộng đồng Kinh tế Asean dĩ nhiên là vấn đề thực thi. Tiến độ thực thi đang diễn ra rất chậm, các nước đều nghĩ rằng ký kết xong tất cả hiệp định thế là xong, không ai thực sự quan tâm đến mọi thứ sau đó diễn ra như thế nào. Và đó là điều tôi lo ngại.

Tôi nghĩ chúng ta cần các nhóm xã hội dân sự và các tổ chức khác để tham gia giám sát quá trình thực thi và để đảm bảo rằng, đây không chỉ là một hiệp định hình thức.

Nguồn: Southeast Asia Globe

Từ khóa: ASEAN, cơ chế một cửa ASEAN, Campuchia