Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các cuộc đối thoại giữa Mỹ và Nhật Bản đang diễn ra hết sức chậm chạp. Thỏa thuận hai bên đã đạt được trước đây – vốn là một phần trong Hiệp định Đối tác Hợp tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) đã không còn hiệu lực khi ông Trump đã nhanh chóng rút Hoa Kỳ khỏi Hiệp định này ngay sau khi trở thành chủ nhân Nhà Trắng.

Tokyo không hài lòng trước viễn cảnh họ phải tham gia vào một cuộc đàm phán với xứ cờ hoa khi người đứng đầu cường quốc số một thế giới luôn tuyên bố sẽ thảo luận về vấn đề thương mại với tâm thế “Nước Mỹ trên hết”; việc họ nhanh chóng gật đầu trước các đề xuất thảo luận của phía Hoa Kỳ chỉ là bước đi phòng ngừa khả năng Nhà Trắng áp thêm thuế với ô tô nhập khẩu từ xứ sở mặt trời mọc trên cơ sở điều khoản về bảo vệ an ninh quốc gia.

Mùa thu năm ngoái, kế hoạch đàm phán thương mại song phương đã được lãnh đạo cao nhất của hai quốc gia đồng ý tiến hành; trong tuyên bố chung, Thủ tướng Abe và Tổng thống Trump đã cẩn thận đề cập đến những lĩnh vực nhạy cảm trong quan hệ thương mại song phương (mở cửa lĩnh vực nông nghiệp đối với Nhật và chế tạo ô tô đối với Hoa Kỳ) nhằm tạo cơ sở cho các phiên đàm phán sắp tới diễn ra thuận lợi. Tuy nhiên chưa có bất kỳ cuộc họp chung nào giữa hai phía được tiến hành. Nước Mỹ thì đang bận rộn với những cuộc họp với phía Trung Quốc về vấn đề cải cách cấu trúc thương mại của quốc gia đông dân nhất thế giới trong khi Nhật Bản cũng không mấy hào hứng với việc đàm phán một hiệp định thương mại với Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, khi vòng đàm phán song phương đầu tiên bắt đầu diễn ra, cả Mỹ và Nhật đều có nhiều lý do để đẩy nhanh tiến trình đàm phán. Thảo luận kéo dài có thể gây ra những rủi ro lớn: những vấn đề mâu thuẫn âm ỉ bấy lâu nay (gạo và ô tô) sẽ phủ bóng đen lên quá trình đàm phán kinh tế; TPP phiên bản 11 nước (CPTPP) sẽ đẩy người nông dân Hoa Kỳ vào thế bất lợi khi các đối thủ từ những quốc gia thành viên CPTPP khác sẽ tận dụng lợi thế của việc miễn giảm thuế để gia tăng thị phần tại Nhật Bản; nguy cơ bùng nổ chiến tranh thương mại giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới nếu Tổng thống Trump trong lúc tức giận mà đánh thuế lên mặt hàng ô tô. Nếu những viễn cảnh trên thành hiện thực, lòng tin trong quan hệ Mỹ - Nhật sẽ bị phá vỡ, kéo theo đó là những lợi ích kinh tế chung giữa hai nước.

Một kết quả đàm phán nhanh chóng không nên được hình thành dựa trên kỳ vọng rằng nội dung của TPP sẽ là nền tảng để để hai nước xây dựng một hiệp định chung. Phương án “TPP” phiên bản Mỹ - Nhật là không thể diễn ra. Cả Hoa Kỳ và Nhật Bản đều muốn nhìn về phía trước. Nhật Bản hiện đang giữ vai trò người dẫn đầu trong việc thúc đẩy hệ thống tự do hóa thương mại dựa trên luật lệ khi tham gia vào hai Thỏa thuận thương mại tự do đa phương lớn bao gồm: Hiệp định đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương và Hiệp định Đối tác kinh tế Nhật Bản – EU. Ở chiều ngược lại, chính quyền Trump đang cổ vũ cho các thỏa thuận thương mại song phương, với mục tiêu cắt giảm thâm hụt thương mại, đồng thời tích cực áp dụng lại các hàng rào thương mại như hạn ngạch hay thuế quan, để tạo đòn bẩy khi ngồi vào bàn đàm phán, hoặc bảo hộ những ngành kinh tế trọng yếu của đất nước.

Dĩ nhiên, các cuộc thảo luận song phương về chủ đề thương mại luôn là một thách thức. Đầu tiên, cả Mỹ và Nhật phải đạt được thống nhất về phạm vi họ muốn đàm phán (chỉ bao gồm vấn đề hàng hóa và một số loại hình dịch vụ nhất định hay là một hiệp định thương mại toàn diện (FTA)); tuy vậy, một số vấn đề phức tạp đã trở nên quá rõ ràng với các nhà đàm phán gồm: hạn chế xuất khẩu lên mặt hàng ô tô, quy định bắt buộc liên quan đến vấn đề tiền tệ, tự do hóa nông nghiệp ở mức độ cao (cao hơn yêu cầu của TPP).

Đề cập đến khả năng hai nước đưa vào hiệp định song phương điều khoản cấm mỗi bên tham gia đàm phán thương mại với một nền kinh tế phi thị trường, Thủ tướng Abe đã từ chối yêu khả năng này do Nhật Bản đang muốn tăng cường quan hệ thương mại với Trung Quốc. Bên cạnh đó, đẩy nhanh quá trình đàm phán cũng là một dấu hiệu tốt.

Việc nhanh chóng kết thúc thảo luận về tự do hóa thương mại song phương mang lại hai lợi ích. Đầu tiên, điều này có thể giúp cải thiện chất lượng nội dung hiệp định giữa Mỹ và Nhật Bản do mỗi nước sẽ buộc phải đưa ra nhượng bộ. Phạm vi các vấn đề nhượng bộ không khó để đoán định với những nội dung chính gồm: xóa bỏ những yêu cầu mang tính hạn chế hoạt động thương mại (áp đặt hạn ngạch nhằm cắt giảm lượng xe ô tô Nhật Bản xuất khẩu vào Hoa Kỳ) nhằm đổi lấy việc những nhà sản xuất nông nghiệp của nền kinh tế lớn nhất thế giới có được ưu thế về cạnh tranh tại thị trường Nhật Bản.

Việc hai quốc gia đạt được đồng thuận như đã nêu hoàn toàn không phải là điều viển vong; cần nhớ rằng sau khi Đại diện thương mại Mỹ Lighthizer thành công khi buộc các đối tác thương mại lớn của Mỹ ngồi vào bàn đàm phán (sau khi ban hành 232 báo cáo cơ sở cho việc áp thuế lên mặt hàng ô tô nhập khẩu vào Mỹ), ông ta phải đối mặt với thực tế là việc thực thi toàn diện chính sách áp thuế sẽ mang đến thảm họa cho nền kinh tế Hoa Kỳ. Việc nhanh chóng đạt được đồng thuận về mở cửa thị trường nông nghiệp Nhật Bản là yếu tố quan trọng với Nhà Trắng khi vào thời điểm hiện tại, số phận hiệp định ba bên mới giữa Mỹ - Mexico – Canada đang trong tình trạng bấp bênh, thỏa thuận thương mại “lịch sử” với Trung Quốc sẽ không mang lại lợi ích thực tế một cách nhanh chóng, cũng như nhiều biện pháp trả đũa nhằm đáp lại việc tăng thuế của phía Mỹ mà một số quốc gia đang áp dụng đã bắt đầu tác động đến nền kinh tế số một thế giới.

Hai là, một khi Hoa Kỳ và Nhật Bản đạt được đồng thuận về nội dung thỏa thuận thương mại tự do giữa hai nước, họ có thể cùng nhau xây đắp cấu trúc kinh tế của toàn châu Á. Cả Mỹ và Nhật đều chia sẻ những lợi ích chung trong việc gìn giữ và phát triển một nền kinh tế kỹ thuật số toàn diện, thiết lập và đảm bảo thi hành rộng khắp các quy định nhằm giải quyết những mặt trái của chủ nghĩa tư bản nhà nước (áp dụng quy tắc đối với hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, trợ cấp công nghiệp và xóa bỏ yêu cầu về bắt buộc chuyển giao công nghệ,…), cũng như tập hợp nguồn lực để cung ứng tài chính cho các dự án hạ tầng quan trọng tại khu vực Á châu, tạo dựng thành quả phát triển đồng thời giảm sự phụ thuộc của nhiều nước vào nguồn vốn từ Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Các cuộc đàm phán thương mại sẽ trở thành gánh nặng nếu Mỹ và Nhật bị kéo vào những cuộc tranh cãi không dứt về thuế quan và hạn ngạch, hoặc đây có thể trở thành một hòn đá tảng tiến đến thiết lập một cơ chế liên kết kinh tế hoàn hảo. Họ sẽ chọn hướng đi như thế nào đây, Washington?

Nguồn: Viện Brookings

Từ khóa: Mỹ, Nhật Bản, thương mại tự do, đàm phán