Đã đến lúc ASEAN phải có những bước đi quyết đoán

asean1 jajk

ASEAN hiện đang đối mặt với những tình thế mà về cơ bản hoàn toàn khác biệt với những gì họ từng xử lý trước đây, đòi hỏi ASEAN phải có một phương pháp tiếp cận chủ động hơn trong chiến lược hội nhập quốc tế và khu vực. ASEAN có thể sẽ khó giữ được vai trò trung tâm nếu như các nhà lãnh đạo trong khu vực không chuẩn bị sẵn những bước đi quyết đoán, vượt qua cả các “vấn đề kinh tế thông thường”.

ASEAN đã đi được một chặng đường khá dài kể từ khi tổ chức này thành lập vào năm 1967. ASEAN đã biến một khu vực bất ổn, căng thẳng và đối đầu thành một vùng trời hợp tác, hòa bình và thịnh vượng, cũng như chuyển hóa một vùng trũng về kinh tế thành một trung tâm tăng trưởng và hội nhập toàn cầu. Khu vực từng chỉ là một con cờ của các cường quốc trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh nay đã trở thành trung tâm của kiến trúc an ninh-chính trị của Châu Á-Thái Bình Dương. Và những người dân Đông Nam Á từng chia cách lẫn nhau nay đã trở thành một cộng đồng xã hội-văn hóa mạnh mẽ.

Một nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự chuyển mình đáng kinh ngạc này chính là các nhà lãnh đạo ASEAN đã làm việc một cách đoàn kết khi phải đối mặt với những thách thức lớn. Khi đánh giá về khả năng đương đầu trước những thách thức mới của ASEAN, người ta thường lãng quên những lần vượt qua khủng hoảng của tổ chức này trong quá khứ. Ví dụ, các nhà lãnh đạo đã thay thế Hiệp định Ưu đãi Thuế quan bằng Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA) vào năm 1992 khi phải đối mặt với “những pháo đài kinh tế tiềm năng” như Liên minh Châu Âu và Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA). AFTA vẫn tiếp tục thúc đẩy hội nhập trong khu vực và Cộng đồng ASEAN, bất chấp cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 và sự thay đổi trong dòng chảy đầu tư chuyển từ ASEAN sang Trung Quốc.

Nhưng những thách thức mới đòi hỏi những phản ứng quyết đoán hơn

Những thay đổi trong quan hệ ngoại giao giữa các cường quốc ở Châu Á - Thái Bình Dương đang gây ra sự bất ổn địa chính trị to lớn. Cuộc cách mạng công nghiệp và kĩ thuật số lần thứ 4 được dự đoán sẽ tiếp tục tăng tốc và tạo ra những quan ngại đáng kể trong khu vực về những tác động của cuộc cách mạng lên các tầng lớp lao động trình độ thấp. Nhưng mặt khác, cuộc cách mạng này hứa hẹn sẽ chuyển đổi năng suất của ngành nói chung và doanh nghiệp nói riêng lên tầm cao mới, mang lại những cơ hội tăng trưởng tốt hơn cho loại hình doanh nghiệp vừa và nhỏ, nâng cao khả năng phục hồi và phát triển bền vững cho các nền kinh tế ASEAN.

Sự nổi lên của chủ nghĩa bảo hộ và làn sóng phản đối toàn cầu hóa ở nhiều nước phát triển càng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo đuổi mục tiêu tăng trưởng toàn diện, mở cửa kinh tế và hội nhập khu vực, cả bên trong ASEAN, và với các khu vực bên ngoài thông qua Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP). Thể chế thương mại đa phương và trật tự kinh tế dựa trên quy tắc là rất quan trọng đối với sự thịnh vượng của ASEAN, nhưng chúng lại đang bị đe dọa. Sự tổn thương của nhiều nước ASEAN trước tình trạng biến đổi khí hậu cũng đòi hỏi một kế hoạch phát triển bền vững và nâng cao khả năng phục hồi.

Hai thập kỷ tới, được mệnh danh là ‘kỷ nguyên vàng của cơ hội’, sẽ là giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ nhất trong lịch sử của tầng lớp trung lưu và thượng lưu tại hành lang Ấn Độ - ASEAN - Trung Quốc. ASEAN cần tự định vị tốt để tận dụng cơ hội này. Với tiềm lực công nghệ và lực lượng lao động lành nghề hạn chế hơn nhiều so với Trung Quốc hay Ấn Độ, ASEAN cần phải cải thiện nhiều hơn sức mạnh công nghệ, nguồn nhân lực, thể chế và cơ sở hạ tầng của mình.

Vậy các nhà lãnh đạo ASEAN có thể làm gì để vượt qua những thách thức to lớn mà khu vực sẽ đối mặt?

Chính sách ngoại giao nhanh nhẹn và chủ động của ASEAN đang giúp khẳng định vai trò trung tâm, cũng như thúc đẩy vai trò lãnh đạo tập thể của các quốc gia tầm trung, có thể góp phần củng cố hòa bình, an ninh và thịnh vượng trong khu vực. Sự hợp lực giữa các quốc gia tầm trung sẽ giúp nâng cao tiếng nói chung của họ trong việc kêu gọi hạn chế đối đầu giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ. ASEAN có thể tạo ra một tiếng nói chung thống nhất và mạnh mẽ để bảo vệ sự phát triển toàn diện trong cấu trúc khu vực.

Sự phối hợp lãnh đạo tại châu Á rất cần thiết để duy trì và củng cố các quy tắc đa phương và hệ thống thương mại – trật tự đã đem lại cho khu vực ASEAN nói riêng và cả Châu Á rộng lớn nói chung sự thịnh vượng về kinh tế và an ninh chính trị. Việc hoàn tất ký kết hiệp định RCEP có thể sẽ là bước khởi đầu. Nó sẽ giúp nâng cao uy tín cũng như tiếng nói của ASEAN trên trường quốc tế, tạo tiền đề cho quá trình cải cách thể chế thương mại đa phương.

Mối đe dọa lớn nhất đối với sự phát triển toàn diện và mở cửa của ASEAN cũng chính là mối đe dọa đối với hệ thống thương mại đa phương dựa trên quy tắc và trật tự kinh tế quốc tế. Hệ thống này là mối quan tâm cốt lõi của ASEAN và các quốc gia khác trong khu vực. Cuộc chiến thương mại đã chỉ rõ những thiếu sót cần phải khắc phục của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và hệ thống thương mại quốc tế.

Để xây dựng thành công một chương trình ngoại giao mạnh mẽ và tích cực trong khu vực và quốc tế, bản thân ASEAN cũng cần có nền tảng vững mạnh hơn. Các nhà lãnh đạo sẽ cần triển khai Kế hoạch Tổng thể Xây dựng Cộng đồng kinh tế ASEAN và các biện pháp khác, nhằm hiện thực hóa mục tiêu tạo lập thị trường chung và cơ sở sản xuất đồng nhất, hội nhập và liền mạch. Điều này sẽ giúp ASEAN cạnh tranh với các môi trường đầu tư thương mại tự do ở Trung Quốc và Ấn Độ, cũng như cho phép hội nhập sâu rộng hơn trong khu vực. Nó cũng sẽ giúp ASEAN đứng vững trên trường ngoại giao quốc tế.

Để hội nhập sâu rộng hơn, ASEAN cần triển khai đầy đủ các chương trình kết nối một cửa quốc gia, kết nối một cửa ASEAN, hệ thống dữ liệu thương mại quốc gia, hệ thống dữ liệu thương mại ASEAN, hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN, và chương trình tự chứng nhận xuất xứ trong khu vực ASEAN.

ASEAN cũng cần đảm bảo minh bạch hóa và đồng bộ hóa các biện pháp phi thuế quan, cũng như nỗ lực phối hợp để nâng cao các tiêu chuẩn quốc gia và khu vực, hài hòa chất lượng cơ sở hạ tầng và hệ thống quản lý. Các nước cũng nên tự do hóa các ngành dịch vụ, mở cửa hoạt động đầu tư, tự do hóa các dòng chảy thông tin và thanh toán, thể chế hóa Quy tắc mua bán hàng hóa ASEAN (GRP) và triển khai Hệ thống Quản lý Điều tiết Chất lượng (RMS) ở mỗi quốc gia ASEAN. Các nước cũng cần phải quan tâm nhiều hơn đến thay đổi nhu cầu kĩ năng lao động trong khu vực, tập trung nhiều hơn vào các chương trình học tập và rèn luyện kỹ năng dài lâu.

ASEAN cũng cần chuẩn bị, thích nghi và tận dụng cuộc cách mạng công nghiệp và kĩ thuật số lần 4. Để làm được điều này, ASEAN phải tạo ra những thể chế và chính sách mạnh mẽ hơn. Nhiều chính sách trong số đó đã được đưa vào Kế hoạch Tổng thể Xây dựng Cộng đồng ASEAN. Nắm bắt cuộc cách mạng kỹ thuật số và thích ứng với các công nghệ mới trong Cách mạng Công nghiệp 4.0 sẽ giúp ASEAN tiến lên trong công cuộc cải cách nền kinh tế, tăng cường khả năng phục hồi và phát triển bền vững, củng cố quyền lợi cho người dân, tăng cường sự tham gia và kết nối của mọi người, cải thiện năng lực quản trị và kích thích khả năng đổi mới của ASEAN

Kết hợp lại, các biện pháp này sẽ tái tạo ASEAN thành một cộng đồng sôi động và có sức ảnh hưởng, hướng đến thành công trong những thập kỷ tới.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: ASEAN, hội nhập kinh tế, chiến tranh thương mại, hiệp định tự do thương mại, RCEP, Cách mạng công nghiệp 4.0