Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Quan hệ kinh tế Mỹ - Trung đang bước vào thời điểm cam go. Trong năm vừa qua, Mỹ đã áp thuế lên 250 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc và Trung Quốc cũng đã đáp trả bằng cách tăng thuế lên hàng nhập khẩu từ Mỹ. Tại hội nghị thượng đỉnh G20 diễn ra vào tháng 11 năm 2018, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã thống nhất sẽ giải quyết các bất đồng thương mại trong vòng 90 ngày – tức là trước ngày 1/3/2019 (hạn chót trên vừa mới được gia hạn).

Mãi cho đến gần đây, Mỹ vẫn ủng hộ Trung Quốc hội nhập vào kinh tế toàn cầu, dựa trên một số kỳ vọng chính. Một trong số đó là giả thuyết, khi Trung Quốc hưởng lợi từ hệ thống kinh tế quốc tế, bao gồm việc hưởng lợi từ tư cách thành viên WTO, nước này sẽ trở nên có trách nhiệm hơn. Với niềm tin đó, Trung Quốc được kỳ vọng sẽ hợp tác với Mỹ, để “duy trì trật tự quốc tế đang tạo ra thành công cho Trung Quốc” – theo lời Phó Ngoại trưởng Mỹ lúc bấy giờ là Robert Zoellick.

Tuy nhiên, kể từ thời điểm đó, cái nhìn của Mỹ dành cho Trung Quốc đã dần chuyển từ một nước đối tác sang một đối thủ cạnh tranh, và đỉnh điểm là căng thẳng kinh tế giữa hai nước như hiện nay.

Trong tình hình trên, thách thức đặt ra là hai nước phải tránh đi đến một mối quan hệ chỉ dựa trên cạnh tranh, và phải xác định được các kết quả có thể đạt được có lợi cho đôi bên. Trong báo cáo được phát hành hồi đầu tháng 2/2019 của Đại diện Thương mại Mỹ dùng để trình lên Quốc hội có tiêu đề “mức độ tuân thủ của Trung Quốc đối với quy định của WTO” trong năm 2018, cơ quan này có nêu: thương mại và đầu tư là hai lĩnh vực có thể đạt được bước tiến có lợi cho cả hai. Để đạt được một kết quả có lợi cho cả hai, Mỹ nên có “cách tiếp cận toàn diện”. Với cách tiếp cận này, Mỹ có thể tiến hành cùng lúc các hành động sau: đàm phán song phương với Trung Quốc, đàm phán đa phương tại WTO, hợp tác với các nước đồng minh bên ngoài khuôn khổ WTO, và đơn phương hành động.

Các lo ngại của Mỹ liên quan đến tập quán kinh tế của Trung Quốc

Một trong những nguyên nhân dẫn đến căng thẳng thương mại với Trung Quốc là do Mỹ không hài lòng với tập quán ưu ái cho doanh nghiệp nước nhà của Trung Quốc – một thực tiễn đặc thù trong mô hình kinh tế của quốc gia châu Á này. Trong hệ thống kinh tế của Trung Quốc, các mục tiêu kinh tế do chính phủ đề ra, và chính phủ phân bổ nguồn lực và tài chính một cách ưu ái cho các doanh nghiệp nhà nước (SOEs) để đạt được những mục tiêu đó.

Lo ngại thứ hai của Mỹ về mô hình kinh tế của Bắc Kinh đó chính là chính sách công nghiệp của nước này, được biểu hiện một phần thông qua chương trình “Made in China 2025”. Chính sách công nghiệp của Trung Quốc hướng đến mục tiêu tự cung tự cấp các sản phẩm công nghệ cao, phản lại trật tự thương mại quốc tế dựa trên lợi thế so sánh. Việc sử dụng chính sách công nghiệp tập trung vào một số ngành như ở Trung Quốc được cho là sẽ dẫn đến tình trạng sản xuất dư thừa và phá giá hàng hóa toàn cầu, kể cả đối với các sản phẩm chế tạo tiên tiến như: rô bốt, các loại xe chạy bằng năng lượng mới, và pin.

Thứ ba, Mỹ còn lo ngại Trung Quốc sẽ là mối đe dọa cho an ninh quốc gia của Mỹ, đặc biệt liên quan đến vấn đề tiếp cận công nghệ.

Trong bối cảnh trên, xác định được chi phí và lợi ích kinh tế của Mỹ khi trao đổi thương mại và đầu tư với Trung Quốc là vấn đề quan trọng. Quan hệ kinh tế với Bắc Kinh đem lại nhiều lợi ích cho Mỹ hơn những gì mọi người nhìn thấy. Trong nghiên cứu năm 2017 do Oxford Economics tiến hành theo yêu cầu của Hội đồng Kinh doanh Mỹ-Trung, xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc giúp tạo ra khoảng 1.8 triệu việc làm trong các khu vực như dịch vụ, nông nghiệp và sản xuất máy móc thiết bị. Khi tính cả hoạt động đầu tư ra nước ngoài giữa Mỹ và Trung Quốc, Mỹ xuất khẩu và đầu tư vào Trung Quốc nhiều hơn là Trung Quốc xuất khẩu và đầu tư vào Mỹ. Tuy nhiên, thương mại song phương Mỹ - Trung lại làm mất việc làm của lao động Mỹ trong những ngành khác – đặc biệt là trong những ngành chế tạo cấp thấp. Hơn nữa, hành vi của Trung Quốc liên quan đến vấn đề sở hữu trí tuệ (IP) và chuyển giao công nghệ có nguy cơ đe dọa đến khu vực dịch vụ cũng như nền kinh tế tri thức của Mỹ.

Ảnh hưởng của Trung Quốc lên WTO

Mô hình kinh tế của Trung Quốc cũng đã đặt ra một vài căng thẳng sâu sắc cho WTO. Mặc dù Trung Quốc đã làm đúng các cam kết quan trọng theo Nghị định thư gia nhập WTO năm 2001, nhưng hệ thống kinh tế của nước này đã phát triển theo hướng gây khó cho WTO trong việc xác định tính tuân thủ của quốc gia này. Thêm vào đó, mô hình kinh tế của Trung Quốc đặt ra các thách thức mới mà các nước đã không thể lường trước được tại thời điểm Trung Quốc gia nhập WTO, và vì vậy, các quy tắc của WTO đã không thể giải quyết được các thách thức đó. Trong lúc đó, làn sóng hoài nghi về năng lực của WTO càng được dịp thắng thế. Phe chỉ trích cho rằng WTO đã không cập nhật các quy tắc và cải tổ kịp thời hệ thống giải quyết tranh chấp để có thể đối phó với các thách thức mới do Trung Quốc tạo ra.

Theo cách tiếp cận toàn diện, WTO có thể giải quyết các vấn đề mà Trung Quốc đặt ra - mặc dù không thể giải quyết tất cả - bằng cách tiếp tục xem Mỹ là trung tâm và nghe theo sự lãnh đạo của Mỹ. Bộ quy tắc thương mại toàn cầu của WTO nên phản ánh các giá trị cốt lõi của Mỹ, và tạo ra một điểm tựa để từ đó lôi kéo sự ủng hộ của toàn cầu trong việc đẩy lùi các tập quán kinh tế của Trung Quốc.

Đạt được tiến bộ trong quan hệ kinh tế Mỹ - Trung

Để đưa quan hệ Mỹ - Trung trở về với quỹ đạo bền vững và đôi bên cùng có lợi, sẽ phải cần đến hành động của đôi bên. Về phía Trung Quốc, nước này phải tuân thủ các cam kết với WTO, và tiến hành một số cải cách nhất định trong vấn đề nhà nước kiểm soát nền kinh tế. Mỹ và Trung Quốc nên xin quyền miễn trừ từ WTO nếu như thỏa thuận song phương bao gồm các điều khoản không thống nhất với quy tắc của WTO, để giảm thiểu tổn hại cho tổ chức.

Như đã nói ở trên, WTO nên giữ một vai trò trung tâm trong giải quyết các bất đồng thương mại của Mỹ và Trung Quốc. Mỹ nên mở rộng danh mục các vụ kiện Trung Quốc tại WTO về các vấn đề như chuyển giao công nghệ, IP, và SOE.

Nói rộng ra, Mỹ nên sử dụng WTO làm điểm tựa để chống lại Trung Quốc – bằng cách chỉ rõ những điểm trong cam kết với WTO mà Trung Quốc đã không tuân thủ, và chỉ ra rằng các quy tắc của WTO không có sức răn đe các tập quan thương mại của Trung Quốc, và vì vậy, các hành động song phương hoặc đơn phương có thể sẽ cần thiết trong trường hợp này.

Mỹ cũng cần xây dựng cho mình một chính sách thương mại có tầm nhìn xa, hướng đến ký kết các FTA với các nước đồng minh coi trọng các tiêu chuẩn thương mại, và, ở góc độ này, việc tái gia nhập Hiệp định CPTPP nên là ưu tiên của Mỹ. Mỹ cũng nên thận trọng kiểm soát việc tiếp cận công nghệ thông qua hoạt đồng đầu tư nước ngoài và kiểm soát xuất khẩu, và sử dụng các chính sách thuế phù hợp với quy tắc của WTO để giảm thiểu thiệt hại cho doanh nghiệp Mỹ chịu ảnh hưởng từ các tập quán kinh tế của Bắc Kinh.

Khi thực hiện cách tiếp cận toàn diện trên, Mỹ cần phải trung thành với các giá trị cốt lõi của mình và không chấp nhận các lợi ích trước mắt, hay các thỏa thuận bề mặt. Nếu đi theo hướng kiểm soát thương mại, chẳng khác nào Mỹ cũng giống như Trung Quốc. Cách làm đó sẽ làm suy yếu WTO và không nhất quán với các giá trị cốt lõi của Mỹ - không phân biệt đối xử, minh bạch và tôn trọng luật lệ. Việc yêu cầu Trung Quốc mua thêm hàng hóa Mỹ cũng là một giải pháp vi phạm quy tắc Tối huệ quốc (MFN) của WTO, và gây bất lợi cho các nước đồng minh của Mỹ. Thay vì ép Trung Quốc nhập khẩu nhiều hơn, Mỹ nên hướng đến các giải pháp dài hạn, thuận theo các nguyên tắc thị trường, cùng lúc đó, Mỹ cũng nên tăng cường sức mạnh cho hệ thống thương mại toàn cầu và các quy định pháp luật.

Nguồn: Viện Brookings

Từ khóa: Mỹ-Trung, quan hệ kinh tế, tiếp cận toàn diện, WTO