Xem xét lại các Hiệp định Thương mại tự do trong bối cảnh bất ổn hiện nay

Trump2404

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) từng được Obama ủng hộ, Nhật, Úc cùng các đồng minh thân cận đã lập tức đề xuất một Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) nhằm kêu gọi Hoa Kỳ trở lại để chống lại sức mạnh cũng như sức ảnh hưởng của Trung Quốc.

Thỏa thuận địa chiến lược để Hoa Kỳ quay lại khu vực Đông Á

Lợi ích dự kiến của chiến lược này khá khiêm tốn khi được phân tích dựa trên các mô hình thương mại phổ biến nhất, tuy nhiên phương pháp luận được sử dụng đang gây nghi ngờ. Tổng thống Obama từng thúc đẩy TPP một cách rõ ràng vì lý do địa chiến lược mặc dù các phân tích tác động của chính phủ Mỹ đều chỉ ra rằng hiệp định thương mại tự do (FTA) chỉ đem lại lợi ích khiêm tốn.

Với mức lợi nhuận thương mại thực tế rất nhỏ mà TPP có thể mang lại, việc Hoa Kỳ rút khỏi hiệp định này càng làm thỏa thuận mất đi tính hấp dẫn. Nhiều người cho rằng CPTPP không còn duy trì được các lợi ích như của TPP khi thiếu thị trường Mỹ. Do đó, trong khi một số người hy vọng Mỹ sẽ tái tham gia CPTPP thì một số người ủng hộ TPP thể hiện rõ sự thất vọng của mình đối với tương lai hiệp định.

Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE) nhận xét, phần lớn các lợi ích thu được (85%) xuất phát từ các biện pháp phi thương mại chứ không phải từ bản chất của quá trình tự do hóa thương mại. Tuy nhiên, năm 2016, Hội đồng Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (ITC) đã bác bỏ quan điểm trên.

Ngân hàng Thế giới đã sử dụng các thông tin từ những chuyên gia tư vấn PIIE để đưa ra các tuyên bố chính thức về lợi ích của TPP vào đầu năm 2017, thậm chí còn ở mức cường điệu hơn trong khi bỏ qua các đánh giá về chi phí và rủi ro.

Vấn đề còn có vẻ tệ hơn khi các quyền sở hữu trí tuệ (IPR) cũng như các điều khoản giải quyết tranh chấp giữa các nhà đầu tư (ISDS) được thắt chặt ở mức độ cao, trong khi lợi ích thương mại khá ít ỏi. Điều này sẽ khiến tương lai kinh tế của các nước đang phát triển trở nên bị bó buộc. Ví dụ, bên cạnh việc tăng chi phí, các điều khoản IPR mới sẽ hạn chế chuyển giao công nghệ.

Trong khi đó, ISDS sẽ cho phép các nhà đầu tư nước ngoài kiện các chính phủ CPTPP tại các tòa trọng tài tư nhân. Bên cạnh việc làm suy yếu chủ quyền tư pháp quốc gia, chính phủ các nước nhỏ với nguồn lực pháp lý hạn chế sẽ chịu thiệt thòi. Trớ trêu thay, Đại diện Thương mại của Trump lại đưa ra lý do từ chối ISDS vì làm suy yếu chủ quyền của Hoa Kỳ - quốc gia có ưu thế nhất trong TPP.

Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa

Các nhà phân tích đều đồng ý rằng CPTPP sẽ tốn nhiều chi phí và rủi ro hơn so với TPP trong khi lợi ích thu được không có nhiều khác biệt đáng kể. Đáng lo ngại hơn, rất ít nhà đàm phán từ các nước đang phát triển thực sự xem xét kỹ lưỡng và hiểu được ý nghĩa của thỏa thuận 6350 trang này.

CPTPP có một số thay đổi nhỏ so với thỏa thuận TPP. Một số điều khoản đã được sửa đổi, một số điều khoản khác bị đình chỉ, còn lại hầu hết không thay đổi. Chỉ có một vài chính phủ CPTPP tiến hành trao đổi các ‘thỏa thuận bên’ nhằm miễn trừ một số điều khoản cụ thể.

Vì vậy, hầu hết các điều khoản khó trong TPP vẫn còn tồn tại. CPTPP cũng cam kết rằng Malaysia sẽ tăng cường tự do hóa thương mại, đẩy nhanh quá trình phi công nghiệp hóa, bên cạnh đó hạn chế sự tăng trưởng của các dịch vụ hiện đại, cũng như phát triển tài chính và ‘không gian chính sách’.

Cùng với sự suy thoái kinh tế do sai lầm của việc hạn chế phát triển thương mại từ năm 2009 và sự đảo ngược tự do hóa dân chủ gần đây, nhiều người tin rằng CPTPP sẽ thúc đẩy tăng trưởng và tiến bộ kinh tế bằng một cách nào đó.

Cần thêm các FTA đa phương và phát triển

Việc tiếp cận thị trường xuất khẩu đòi hỏi phải tự do hóa thương mại, nhưng cũng chính tự do hóa thương mại làm suy yếu nền công nghiệp thực phẩm và sản xuất. Nhận thức được những vấn đề như trên sau khi kết thúc Vòng đàm phán thương mại Uruguay thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào giữa những năm 1990, hầu hết thành viên của các nước đang phát triển đã tìm cách đảm bảo quy tắc của WTO thân thiện hơn bằng việc ra mắt Vòng Phát triển tại Hội nghị bộ trưởng hai năm một lần vào cuối năm 2001.

Các FTA song phương và đa phương từ lâu đã làm suy yếu chủ nghĩa thương mại đa phương do WTO dẫn đầu. Ở cấp quốc gia, chính phủ các nước đang phát triển nên sửa đổi luật pháp và chính sách phù hợp với nhu cầu của họ, với mục đích là để phát triển, chứ không phải để thỏa mãn các doanh nghiệp vận động hành lang hoặc các ưu tiên địa chiến lược.

Nguồn: IPS News

Từ khóa: CPTPP, TPP, lợi ích, chủ nghĩa thương mại đa phương, ISDS, IPR