Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Quan hệ đầu tư giữa Trung Quốc và Liên minh châu Âu ngày càng phức tạp. Sau khi phê duyệt khuôn khổ sàng lọc đầu tư nước ngoài, một biện pháp đặc biệt nhắm vào các nhà đầu tư Trung Quốc, EU tiếp tục đề xuất cải cách hệ thống giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và chính phủ (ISDS). Động thái trên có thể làm phức tạp thêm các cuộc đàm phán song phương với Bắc Kinh về thỏa thuận bảo hộ đầu tư, cũng như đối thoại của họ về triển khai Sáng kiến Vành đai và Con đường ở Châu Âu.

Gần đây, EU đã đặt ra một bản kế hoạch chi tiết cho việc thành lập một tòa án đầu tư đa phương - cơ quan thường trực để giải quyết các tranh chấp xuyên biên giới phát sinh theo các hiệp ước đầu tư hiện tại và tương lai. Nó sẽ thay thế mô hình trọng tài thương mại phi thể thức vì EU cho rằng một mô hình như thế không còn phù hợp.

Tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và nước tiếp nhận đầu tư thường được điều chỉnh bởi quy chế về tranh chấp trong các hiệp định song phương và đa phương. Về bản chất, các bên liên quan sẽ lựa chọn luật áp dụng, trọng tài hoặc địa điểm tố tụng – thường là một tòa án đầu tư chuyên ngành được thành lập theo các quy tắc do Liên Hợp Quốc hoặc Ngân hàng Thế giới đặt ra.

Đề xuất của Châu Âu được mô phỏng theo hệ thống tòa án đầu tư mới trong các thỏa thuận bảo hộ đầu tư và thương mại tự do với Canada, Singapore, Việt Nam và Mexico. Trung Quốc có thể đang xem xét một cách tiếp cận khác, thúc đẩy các diễn đàn của riêng mình để giải quyết các tranh chấp đầu tư xuyên biên giới, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến kế hoạch Vành đai và Con đường của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đề ra nhằm tăng cường hội nhập và kết nối Á-Âu.

Mùa hè năm ngoái, Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc (SPC) đã thành lập hai tòa chuyên trách để giải quyết các tranh chấp thương mại quốc tế tại Tây An và Thâm Quyến. Susan Finder, một chuyên gia về luật Trung Quốc và là thành viên của Ủy ban chuyên gia của SPC tại Tòa án thương mại quốc tế Trung Quốc, nhấn mạnh: Nước này dự định sẽ thúc đẩy hoạt động tòa án như một công cụ có ý nghĩa bảo vệ các bên trong quá trình thực hiện Con đường tơ lụa mới, mặc dù thẩm quyền tài phán của những tòa chuyên trách này thường rộng hơn các thỏa thuận Vành đai và Con đường.

Châu Âu là một nhân tố quan trọng trong chiến lược Vành đai và Con đường của ông Tập, đồng thời cũng là thị trường lớn mà các nhà đầu tư Trung Quốc nhắm tới. Hơn nữa, EU cũng có cổ phần của riêng mình trong dự án lớn của Trung Quốc. Nhiều quốc gia châu Âu đã tham gia Ngân hàng đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) do Trung Quốc lập ra để hỗ trợ kế hoạch Vành đai và Con đường, trong khi Ngân hàng Đầu tư châu Âu và Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu đang đồng tài trợ cho một số chương trình của AIIB.

Tập đoàn hàng đầu về cải cách tổng thể tại Trung Quốc, một cơ quan chính trị do ông Tập làm chủ tịch, nhấn mạnh rằng các tòa chuyên trách về thương mại quốc tế sẽ được định hình theo các mô hình của tổ chức tư pháp, hòa giải và trọng tài hiện có của Trung Quốc. Đây có thể là nguyên nhân khiên EU lo ngại vì liên minh này đang tìm kiếm một cơ chế giải quyết tranh chấp trung lập cho các khoản đầu tư xuyên biên giới, bao gồm cả những vấn đề liên quan đến Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Ý tưởng thành lập các tòa án của Trung Quốc vẫn đang trong quá trình hình thành

Giáo sư Finder cho biết bà không đại diện cho Ủy ban Chuyên gia hoặc SPC khi phát biểu các ý kiến cá nhân, đồng thời cũng nhấn mạnh rằng các quy tắc hoạt động của Tòa án Thương mại Quốc tế Trung Quốc chưa được ban hành. Bà cũng cho hay, luật áp dụng khi giải quyết các tranh chấp trong khuôn khổ dự án Vành đai và Con đường sẽ do các bên lựa chọn và tùy thuộc vào luật pháp nội địa yêu cầu, không nhất thiết phải là luật chung của Anh. Đối với nhiều thỏa thuận đã được thực hiện, đặc biệt là với các bên tinh vi hơn, họ có thể sẽ quy định thêm một điều khoản về trọng tài.

Câu hỏi đặt ra là liệu các đối tác tham gia kế hoạch Vành đai và Con đường có đồng ý giải quyết tranh chấp thông qua hai tòa án thương mại quốc tế Trung Quốc hay không. Finder nói rằng điều này phụ thuộc vào sức mạnh thương lượng của các bên và địa điểm tiến hành thỏa thuận.

Một số người suy đoán thẩm quyền của các tòa án thương mại quốc tế Trung Quốc có thể sẽ được chấp nhận bởi những quốc gia tham gia Sáng kiến Vành đai và Con đường khi họ được hưởng lợi nhiều từ các khoản vay và đầu tư của Trung Quốc, bao gồm cả các nước ở châu Âu.

David Yu, trợ lý giáo sư ngành tài chính tại Đại học New York của Thượng Hải, cho biết các tòa án thương mại quốc tế của Trung Quốc cần thời gian dài để đánh giá hiệu quả, vì chúng là địa điểm mới cho các giải quyết tranh chấp, và giống như tất cả các nỗ lực mới, sẽ mất một thời gian để khiến các bên liên quan để sử dụng chúng.

Các mục tiêu ban đầu của tòa án mới chủ yếu là giảm bớt thời gian và chi phí tố tụng. Tuy nhiên, điều này phụ thuộc rất lớn vào nguồn lực cơ sở hạ tầng và chuyên môn để giải quyết tranh chấp một cách kịp thời. Ban đầu, khi không có các báo cáo phán quyết làm nguồn tham khảo thì sẽ khó đánh giá, nhưng theo thời gian, khi nhiều vụ kiện được giải quyết, các nhà đầu tư nước ngoài sẽ dễ dàng hình dung cách tiếp cận hơn. Điều tương tự cũng xảy ra với các trung tâm trọng tài khác có trụ sở tại Trung Quốc, như Tòa án Trọng tài Quốc tế Thâm Quyến.

Hai hệ thống có thể cùng tồn tại?

Về việc Trung Quốc có nên hỗ trợ EU thành lập một tòa án đầu tư đa phương hay không, Yu cho rằng các hệ thống giải quyết có tính mới hơn và tốt hơn luôn là một điều tốt và cần được hỗ trợ.

Một số ý kiến cho rằng các tòa án thương mại quốc tế mới của Trung Quốc có thể cùng tồn tại với một tòa án đầu tư đa phương thường trực, vì chỉ có tranh chấp thương mại mới thuộc thẩm quyền xét xử của tòa này. Điều này có nghĩa là các trường hợp giải quyết tranh chấp giữa các nhà đầu tư phát sinh từ các hiệp định sẽ được loại trừ và chỉ những trường hợp phát sinh từ hợp đồng giữa nhà đầu tư và chính phủ nước chủ nhà mới có thể được các tòa án ở Tây An và Thâm Quyến thụ lý.

Tuy nhiên, các khoản đầu tư của Trung Quốc vào châu Âu trong khuôn khổ kế hoạch Vành đai và Con đường cũng như các tranh chấp tiềm tàng có thể phát sinh là một vấn đề lớn đối với EU. Điều này chỉ có thể giải quyết khi thỏa thuận đầu tư song phương hoàn tất. Vòng đàm phán thứ 19 về vấn đề này đã diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 10 năm ngoái. Hai bên cho biết họ đã đạt được tiến bộ trong cả giải quyết tranh chấp giữa nhà nước với nhau và giữa nhà đầu tư với nhà nước, nhưng thực tế là quá trình này đã kéo dài từ năm 2013.

Nguồn: Atimes - DN

Từ khóa: Vành đai và Con đường, kế hoạch, tòa án thương mại quốc tế, trọng tài, tranh chấp