Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Thỏa thuận "đình chiến" tạm thời giữa Mỹ và Trung Quốc đi theo cùng một công thức mà Tổng thống Trump đã áp dụng khi đàm phán lại NAFTA và giống như cách mà ông gây sức ép lên Hàn Quốc, Nhật Bản, EU để buộc những nước này phải đàm phán thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ. Tuy nhiên, chiến lược đe dọa áp thuế tạm thời không phải là một giải pháp bền vững. Thế bế tắc giữa Mỹ và Trung Quốc hiện nay đến từ các khác biệt sâu sắc hơn - khác biệt về nhận thức.

Trump bị ám ảnh bởi thâm hụt thương mại song phương của Mỹ với Trung Quốc. Cộng đồng doanh nghiệp Mỹ thì lo ngại về các hành vi chơi xấu của Trung Quốc đối với nhà đầu tư nước ngoài. Và các chiến lược gia của Washington cũng đau đầu vì ý định bành trướng thành một thế lực công nghệ hàng đầu thế giới của Trung Quốc để lật đổ vị trí thống trị của Mỹ. Cộng tất cả ba lo ngại trên, sẽ dễ hiểu được tại sao, rất khó để phá vỡ thế bế tắc trong quan hệ giữa hai nước.

Mặc dù cam kết sẽ tăng mua hàng Mỹ, Trump Quốc chắc chắn không thể mua đủ lượng hàng để thu hẹp đáng kể mức thâm hụt. Hơn nữa, không bên nào có khả năng biến các lời than phiền của Washington về chính sách chuyển giao công nghệ của Trung Quốc thành các quy định bắt buộc. Trung Quốc xem các tiến bộ công nghệ là yếu tố then chốt để thoát khỏi vị thế quốc gia có thu nhập trung bình, và nước này xem các hành vi mà các nước khác cho là bất công là điều hết sức bình thường trong chính sách thương mại của các nước đang phát triển.

Thỏa hiệp trong các vấn đề trên đồng nghĩa với việc Trung Quốc phải thay đổi hành vi và điều chỉnh chính sách trong quá khứ của mình. Và điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và có tổ chức, không thể chỉ dựa vào các cuộc gặp mặt ngắn ngủi hay các cuộc đàm phán định kỳ.

Lý thuyết trò chơi "thế tiến thoái lưỡng nan của người tù" nói rằng, khi hai địch thủ có chủ đích và có khả năng ngang bằng đối đầu nhau, cả hai sẽ đều bị thiệt hại và có khả năng hai rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Trong bối cảnh hiện nay, các ứng viên rõ ràng nhất để phá vỡ thế bế tắc trên chính là châu Á hoặc châu Âu.

Châu Á

Là khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ cuộc chiến thương mại, châu Á có vẻ sẽ yếu thế hơn châu Âu trong vai trò gỡ rối cho hai cường quốc, đặc biệt trong bối cảnh đàm phán RCEP đang diễn ra. Các quốc gia trong khối ASEAN có nhiều quan điểm trái chiều. Các nước như Việt Nam được hưởng lợi từ làn sóng di dời sản xuất khỏi Trung Quốc, trong khi các nước như Malaysia lại bị thiệt hại do cầu các sản phẩm xuất khẩu của Malaysia giảm. Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc lại quan tâm hơn đến việc kiềm chế các tham vọng chính sách ngoại giao của Trung Quốc, hơn là lo ngại về nguy cơ suy thoái kinh tế. Các nước lớn trong khu vực này đang do dự giữa việc bắt tay với Mỹ để có thể kiềm chế sự hung hãn của Trung Quốc, hay hợp tác với Trung Quốc để duy trì quan hệ với cường quốc châu Á này.

Một thực tế là khu vực châu Á quá chia rẻ, không đủ điều kiện để có thể tạo thành một phe cánh.

Châu Âu

Tương tự, các nước lớn ở châu Âu hiện nay cũng đang miệt giải quyết các vấn đề chính trị nội bộ, nên khó có thể đảm nhiệm vai trò này. Nhưng tình thế có thể thay đổi. Mặc dù các mối liên kết kinh tế giữa Mỹ và Trung đã mở rộng, các mối liên kết giữa Trung Quốc và EU thậm chí còn sâu sắc hơn. Châu Âu là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc, và Trung Quốc là nguồn cung cấp hàng hóa nhập khẩu chính cho châu Âu. Trong thập niên qua, dòng vốn đầu tư hàng năm của EU vào Trung Quốc gấp đôi dòng vốn đầu tư của Mỹ, mặc dù ban đầu, mức đầu tư của EU và Mỹ là ngang nhau. Vì vậy, nếu thế bế tắc kéo dài, EU sẽ cảm thấy ngày một áp lực khi phải tìm ra giải pháp bền vững để giải quyết vấn đề.

Nhưng người châu Âu từ lâu cũng đã nhen nhóm lo ngại về hoạt động đầu tư của Trung Quốc. Đức, Pháp và Vương Quốc Anh từng bày tỏ lo lắng trước việc Trung Quốc mua lại các công ty công nghệ của các nước này. Tuy nhiên, EU khác Mỹ khi không bị ám ảnh bởi các đối thủ mạnh, và không có các mối lo ngại về an ninh như vấn đề Biển Đông. Mặc dù EU cũng chịu tác động trực tiếp từ Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc, nhưng từ trước đến nay, EU vẫn chưa có động thái mà chỉ chờ và xem thái độ của các bên.

Vậy thì, liệu châu Âu có thể củng cố một mối quan hệ mới với Trung Quốc mà không gây nguy hiểm cho mối quan hệ giữa khối khu vực này với Mỹ? Nhà Trắng đã biếu không cho Trung Quốc một lợi thế, khi công khai gọi EU là kẻ thù thương mại và làm mất mặt các lãnh đạo của khối này. Hội nghị Cấp cao EU-Trung Quốc tại Bắc Kinh vào tháng Bảy vừa qua cũng đã tái khẳng định cam kết của EU và Trung Quốc về việc xây dựng một hiệp định đầu tư song phương và ủng hộ các cuộc đàm phán dựa trên quy tắc để đối phó với các mức thuế của Mỹ. Nhưng không lâu sau đó, cũng trong tháng Bảy, EU và Mỹ đạt được thỏa thuận, theo đó, Mỹ đã tạm hoãn việc đánh thuế bổ sung với EU, và khởi động thảo luận về hiệp định tự do giữa hai bên bờ Đại Tây Dương. Diễn biến này đã làm mất đi phần lớn động lực cho mối hợp tác giữa Trung Quốc và EU.

Bắc Kinh cần phải thuyết phục EU cùng bắt tay với mình để đối phó Trump, bằng cách cam kết sẽ cải cách. Vì vậy, không ngạc nhiên khi trước hội nghị G20, Chủ tịch Tập và Phó thủ tướng Lưu Hạc đã lần lượt viếng thăm Tây Ban Nha và Đức. Cả hai đều đã nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh đuổi chủ nghĩa bảo hộ và tìm ra một giải pháp dựa trên quy tắc cho các vấn đề thương mại.

Trung Quốc và EU đều đã bày tỏ sự ủng hộ mạnh mẽ cho việc cải tổ WTO để xử lý các tranh chấp thương mại và đầu tư, đi ngược với nỗ lực làm suy yếu tổ chức này của Washington. Nếu Bắc Kinh và Bỉ tăng tốc các cuộc thảo luận về Hiệp ước đầu tư song phương, các bên có thể cho Trump thấy, có một con đường khác tốt hơn để giải quyết tranh chấp thương mại, thay vì chỉ dựa vào các mức thuế trừng phạt.

Tác giả: Yokon Huang - thành viên cao cấp tại Carnegie Endowment

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: phá vỡ, thế bế tắc, thương mại, Mỹ, Trung