Phân tích: Những người chơi mới trong thế giới đô la hoá

usd0808

Viễn cảnh tiền tệ đa cực có thể nổi lên khi mà các quốc gia khác bắt đầu nghi ngại tình trạng độc quyền của đồng đô la Mỹ trong các giao dịch thương mại và dự trữ ngoại hối của toàn cầu.

Chính sách thương mại công kích Mỹ cũng như các biện pháp trừng phạt kinh tế mà Washington áp đặt lên các đối thủ đã gây ra một sự thay đổi trong bối cảnh tiền tệ toàn cầu - và kết quả là sự suy thoái từ từ của hệ thống đồng đô la.

Được gọi là "chống đô la hóa" (loại bỏ sự phụ thuộc vào đồng đô la), hiện tượng này phù hợp với xu hướng thế giới đa cực, mà trong đó, trật tự tiền tệ sẽ là thành phần không thể thiếu. Các quốc gia với tầm ảnh hưởng trên trường quốc tế đang gia tăng như Nga và Trung Quốc, lần lượt được xếp là nền kinh tế lớn thứ hai và thứ mười hai trên thế giới, đang dẫn đầu quá trình “chống đô la hóa” này. Những nước khác bao gồm Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước lớn ở châu Âu cũng đang nối gót theo sau.

Thay đổi sự phụ thuộc vào đồng đôla Mỹ là điều có thể thực hiện, tuy nhiên quá trình này sẽ không thể nhanh được, và sẽ phải cạnh tranh với quan điểm giữ nguyên tình trạng thống trị của đồng đô la như hiện nay.

Đồng đôla Mỹ đã chiếm lĩnh vị thế độc tôn toàn cầu trong nhiều thập kỷ. Khi Ả Rập Xê Út và Hoa Kỳ ký thỏa thuận buôn bán dầu trong những năm 1970; kể từ đó, các hàng hóa liên quan khác cũng được quy đổi ra đồng đôla Mỹ, kết quả là vai trò của đồng bạc xanh dần dần được củng cố. Ngày nay, trên 60% dự trữ ngoái hối thế giới là bằng đồng đôla, và đồng bạc xanh chiếm tới 70% các giao dịch thương mại toàn cầu. Do đó, khi hầu như toàn bộ thế giới sử dụng đồng đôla để thanh toán thì điều này cũng góp phần tạo ra nhu cầu mạnh cho chính đồng tiền đó. Tình trạng này đã cho phép chính phủ Mỹ xoay vòng nợ với lãi suất thấp thông qua trái phiếu và chứng khoán.

Thương mại toàn cầu không phải là nhân tố duy nhất. Với thực trạng tăng trưởng nóng của kinh tế Trung Quốc, Ấn Độ và một số nước khác, tính minh bạch của hệ thống tài chính và chính sách tiền tệ của Mỹ cũng làm cho đồng đôla trở thành nơi ẩn náu an toàn trong thời điểm khó dự báo.

Các nước trên thế giới theo đuổi tiến trình “chống đôla hóa” không chỉ vì các lệnh trừng phạt và chiến tranh thương mại với Mỹ. Việc đồng bạc xanh tràn ngập trong nền kinh tế đã ảnh hưởng bất lợi đến tính hiệu quả trong chính sách tiền tệ của các quốc gia, và giảm khả năng kiểm soát vĩ mô của các nước. Khi chính phủ, ngân hàng hoặc công dân một nước nắm giữ một lượng lớn tài sản và nợ bằng đồng đô la, thì khi tỷ giá hối đoái biến động, thu nhập của người dân và chính phủ sẽ bị giảm đáng kể.

Các nhà kinh tế cho rằng, những thách thức đặt ra bởi tình trạng đôla hóa cao có thể được giải quyết một cách toàn diện. Điều này không chỉ đòi hỏi đảm bảo ổn định về giá cũng như sự linh hoạt của tỷ giá hối đoái, mà còn đòi hỏi một sự thay đổi lớn trong cơ cấu của nền kinh tế. Trên hết, phải khôi phục lại hoặc thấm nhuần dần niềm tin của công chúng vào đồng nội tệ, để tạo ra kết quả tích cực.

Nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế đưa ra bằng chứng cho thấy, tại các nền kinh tế mới nổi thuộc châu Mỹ Latin, châu Âu và châu Á, các chính sách tiền tệ và vĩ mô thận trọng, đi đôi với việc công khai mục tiêu lạm phát trong năm, đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào đồng đô la ở các thị trường này trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008. Xu hướng này đã bị đình trệ hoặc bị đảo ngược một phần khi khủng hoảng kinh tế toàn cầu nổ ra từ 2009 đến 2011; tuy nhiên, ngày nay nó đang quay trở lại và mạnh mẽ hơn trước.

Nước Nga, quốc gia với nguồn ngân sách phụ thuộc chủ yếu vào doanh thu dầu mỏ, đang thúc đẩy tiến trình “chống đô la hóa”. Tổng thống Nga Vladimir Putin đã kêu gọi chấm dứt sự độc quyền của đồng đôla trong thương mại toàn cầu. Moscow hy vọng sẽ tận hưởng chủ quyền không giới hạn và tự bảo vệ mình khỏi các biện pháp trừng phạt của Mỹ và áp lực chính trị bên ngoài. Chính quyền Nga hiện đang triển khai kế hoạch chống đôla hóa: khuyến thích thanh toán các giao dịch quốc tế bằng các loại tiền khác, cũng như bán bớt các tài sản tài chính lớn mà Nga đang nắm giữ.

Năm nay, Moscow đã bán được hơn 80 tỷ đôla trái phiếu chính phủ Mỹ, tương đương 84% lượng trái phiếu Mỹ mà Nga nắm giữ. Sự dứt khoát của Nga cho thấy tính nghiêm trọng vượt ra ngoài những lời hùng biện chính trị và chứng tỏ Nga sẽ là một người chơi chủ động hơn.

Là nước xuất khẩu khí đốt hàng đầu và là nước xuất khẩu dầu mỏ lớn thứ hai trên thế giới, Nga hiện đang tuyên chiến với đồng đôla dầu mỏ. Tuy nhiên, chỉ bằng sức của mình, nước này khả năng sẽ không đạt được bất kỳ một kết quả thỏa đáng nào.

Trung Quốc đã nhập cuộc. Trong những năm qua, Bắc Kinh đã có những tiến bộ đáng kể trong việc nâng cao vị thế của đồng nhân dân tệ trong thương mại và đầu tư quốc tế. Năm 2009, Thống đốc Ngân hàng trung ương Trung Quốc đã chỉ trích sự phụ thuộc của toàn cầu vào đồng đôla và gần một thập kỷ sau đó, năm 2017, tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình đã phát biểu: Đã tới lúc Trung Quốc trở thành tâm điểm của thế giới. Tham vọng này của Bắc Kinh không chỉ được triển khai thông qua việc nước này thúc đẩy toàn cầu hoá và đẩy mạnh các gói viện trợ nước ngoài, mà còn bằng biện pháp quốc tế hoá đồng nhân dân tệ.

Bắc Kinh khá thận trọng trong việc bán ra khoản trái phiếu Mỹ trị giá 1,17 nghìn tỷ đôla, trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang với Hoa Kỳ. Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo đã thực hiện một số bước đi cần thiết để biến đồng nhân dân tệ thành đồng tiền toàn cầu. Năm 2015, IMF đã chính thức đưa đồng nhân dân tệ vào rổ tiền tệ dự trữ của thế giới, một năm sau đó Trung Quốc được hưởng Quyền rút vốn đặc biệt – một tài sản dự trữ ngoại hối. Năm 2017, Trung Quốc đã vượt qua Mỹ để trở thành nhà nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới và trong tháng 3/2018, Trung Quốc phát hành các hợp đồng dầu thô kỳ hạn đầu tiên bằng đồng nhân dân tệ - công khai thách thức đồng đô la dầu mỏ.

Các nhà hoạch định chính sách ở Bắc Kinh ngày càng băn khoăn tại sao họ phải trả tiền dầu bằng đôla chứ không phải bằng đồng nhân dân tệ. Điều này đã dẫn đến sự phát triển của các hợp đồng hoán đổi tiền tệ với nhiều quốc gia khác. Trung Quốc đã giảm các giao dịch bằng đồng đôla Mỹ trong thương mại song phương với Iran và đã ký nhiều thỏa thuận tương tự với Canada và Qatar. Tuy nhiên, có nhiều trở ngại đối với đồng tiền của Trung Quốc. Các thị trường vốn của Trung Quốc còn chậm phát triển và chưa mở cửa hoàn toàn; đồng thời, đồng nhân dân tệ lại không được thả nổi hoàn toàn, mà do chính phủ quyết định tỷ giá. Hơn nữa, Bắc Kinh có xuất phát điểm thấp khi lên kế hoạch quốc tế hoá đồng tiền của mình. Dữ liệu SWIFT cho thấy hiện nay đồng nhân dân tệ chiếm khoảng 2% các khoản thanh toán qua biên giới so với mức 40% các giao dịch bằng đồng đôla.

Về phần Châu Âu, khối này đang theo dõi sát sao các diễn biến trên, nhưng cũng đã bắt đầu hành động. Trong tháng 9/2018, Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Jean-Claude Juncker tuyên bố: Châu Âu nên làm nhiều hơn để phát triển đồng euro. Ông đã mô tả tình huống “vô lý” khi mà Uỷ ban Châu Âu phải nhập khẩu 80% năng lượng bằng đồng đôla trong khi Mỹ chỉ chiếm 2% trong tổng kim ngạch nhập khẩu nguyên liệu thô của Liên minh Châu Âu. Ngân hàng Trung ương châu Âu gần đây đã đổi 500 triệu đôla Mỹ dự trữ thành chứng khoán bằng đồng nhân dân tệ. Điều này phản ánh vị thế ngày càng gia tăng của Trung Quốc trong hệ thống tài chính toàn cầu cũng như cho thấy mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương giữa EU và Mỹ chưa bao giờ căng thẳng như vậy. Căng thẳng này lên đến đỉnh điểm khi Bộ trưởng Ngoại giao Đức Heiko Maas kêu gọi từ bỏ SWIFT, chấm dứt sự thống trị của Mỹ và thiết lập một hệ thống thanh toán mới độc lập với Hoa Kỳ, thế giới gần như có thể mong đợi những thay đổi kiến tạo trong môi trường tiền tệ toàn cầu.

Quá trình chống đôla hoá khiến cho kinh tế thế giới bị phân nhánh. Việc đồng bạc xanh gần như độc quyền trong lĩnh vực thanh toán và dự trữ đang bị thách thức, và một viễn cảnh tiền tệ đa cực hơn đang dần được hình thành. Tuy nhiên, hậu quả chính trị của những quá trình này có thể trở nên sâu sắc hơn. Khi Ả Rập Xê Út quyết định chấp nhận đồng nhân dân tệ trong giao dịch bán dầu cho Trung Quốc, Mỹ - quốc gia đang trở nên hướng nội – sẽ vô tình tạo ra một khoảng trống chính trị cho Bắc Kinh có cơ hội gia tăng vai trò dẫn dắt thế giới của mình.

Trong tương lai, đồng đô la có thể sẽ vẫn duy trì quyền lực chi phối các giao dich thương mại và thanh toán toàn cầu. Theo ông Barry Eichengreen- người am hiểu về tiền tệ, đồng đô la có thể sẽ mất đi vị thế của mình trong vòng 10 năm tới. Ông nhắc lại đợt thay đổi đột ngột từ đồng Bảng Anh sang đồng Đô la Mỹ đã xảy ra nhanh như thế nào trong thế kỷ 20, và đồng nhân dân tệ, từng là một đồng tiền yếu kém, có thể sẽ làm cả thế giới phải ngạc nhiên.

* Michał Romanowski là một chuyên gia Á - Âu làm việc cho văn phòng đặt tại Warsaw, Ba Lan của Quỹ German Marshall (Hoa Kỳ) .

Nguồn: Eurasia Review - MT

Từ khóa: quá trình đôla hóa, Hoa Kỳ, khử đôla hóa, thương mại và đầu tư toàn cầu, nhân dân tệ, Trung Quốc, nổi lên