Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Sau khi rút khỏi Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), một hiệp định thương mại khổng lồ giữa 12 quốc gia, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tham gia các cuộc đàm phán thương mại song phương với các đồng minh lẫn đối thủ cạnh tranh.

Cho đến hiện tại, Mỹ đã triển khai hoặc hoàn tất đàm phán thương mại với Canada, Mexico, Hàn Quốc, Nhật Bản, khối EU, cùng một số quốc gia khác, và bước vào vào một cuộc chiến thương mại quy mô lớn với Trung Quốc.

Với hiệp định vừa hoàn tất với Canada và Mexico để thay thế NAFTA, Hoa Kỳ hiện đang để mắt đến Việt Nam. Bởi vì Việt Nam và Hoa Kỳ cùng có mối quan ngại chung về tham vọng của Trung Quốc trong khu vực, việc củng cố quan hệ giữa hai nước sẽ cùng có lợi cho đôi bên.

Tuy nhiên, Mỹ cũng từng cho thấy họ sẵn sàng áp dụng những chiến thuật đàm phán quyết liệt với các đối tác thân cận để giành sự nhượng bộ tối đa, kể cả khi chiến thuật đó làm căng thẳng tình hình địa chính trị.

Những chủ đề đàm phán được quan tâm

Cả Mỹ và Việt Nam đều từng lên tiếng về mối quan ngại đối với chính sách thương mại của nhau. Hiện tại, để đạt được một hiệp định thương mại song phương, có ba vấn đề chính cần phải giải quyết: thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam, tranh chấp xung quanh hoạt động xuất khẩu cá da trơn của Việt Nam, và mong muốn được thừa nhận là nên kinh tế thị trường của Việt Nam.

Thâm hụt thương mại

Trump luôn xem tình trạng thâm hụt thương mại của Mỹ là một chủ đề quan trọng trong những cuộc đàm phán thương mại với nhiều quốc gia khác, và điều này cũng sẽ lặp lại với Việt Nam. Mối quan ngại này bắt nguồn từ sự mất cân bằng ngày càng tăng trong quan hệ thương mại song phương.

Mỹ chịu thâm hụt đáng kể trong quan hệ thương mại với Việt Nam. Một thập kỷ trước vào năm 2008, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam là 10,11 tỷ USD. Còn hiện nay, Việt Nam đang thặng dư hơn 25,74 tỷ USD với Mỹ trong 8 tháng đầu năm 2018.

Dòng chảy thương mại không cân xứng giữa hai nước dẫn đến những tranh cãi liên quan đến luật chống bán phá giá mà Mỹ áp lên Việt Nam và một hiệp ước đầu tư song phương bị tạm hoãn. Trump đã đề xuất biện pháp khắc phục bằng cách tăng cường bán vũ khí cho Việt Nam, đồng thời, Việt Nam sẽ giảm mua máy móc thiết bị từ Mỹ, như một cách để thu hẹp thâm hụt thương mại.

Xuất khẩu cá da trơn

Một chủ đề dai dẳng, từng xuất hiện lại trong các cuộc đàm phán TPP, là về tình hình xuất khẩu cá da trơn của Việt Nam sang Mỹ.

Hiệp định thương mại song phương ký kết giữa Mỹ và Việt Nam vào năm 2001 đã tạo ra những quy tắc gây tranh cãi, dẫn đến một cuộc tranh chấp kéo dài 17 năm xung quanh lĩnh vực xuất khẩu cá da trơn. Việt Nam cho rằng những quy định của Mỹ về quản lý cá da trơn nhập khẩu là biện pháp bảo hộ, trong khi Mỹ phản bác rằng Việt Nam đang bán phá giá các sản phẩm cá da trơn trên thị trường Mỹ và gây thiệt cho các nhà sản xuất Mỹ.

Các quan chức Việt Nam đã đưa vấn đề này lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), với hồ sơ khiếu nại đầu tiên vào tháng 2 năm 2018; Tuy nhiên kể từ đó, vụ kiện này bị đình trệ do vấp phải nhiều rào cản thủ tục. Vì thế, tranh chấp này chắc chắn sẽ khiến quá trình đàm phán hiệp định song phương không diễn ra suôn sẻ.

kinh tế thị trường

Các quan chức Việt Nam đều tuyên bố rằng mục tiêu của nước này là chuyển đổi từ “nền kinh tế phi thị trường” sang “kinh tế thị trường”.

Việt Nam vẫn sẽ bị gán tên gọi là “nền kinh tế phi thị trường” cho đến khi họ đáp ứng được các tiêu chí theo luật lệ của Mỹ, hoặc đến năm 2019, khi nước này được đánh giá lại bởi WTO. Theo tiêu chuẩn của Mỹ, Việt Nam bị gọi là “nền kinh tế phi thị trường” do chính phủ còn can thiệp quá sâu: đặt ra nhiều rào cản quy định, áp thuế quan cao và ngăn cản quá trình mở cửa thương mại và đầu tư.

Để đạt được danh hiệu như mong muốn, chính phủ Việt Nam sẽ phải nới lỏng những chính sách quản lý kinh tế nhà nước, tuy vậy, kết quả những tranh chấp xung quanh vấn đề cá da trơn vẫn sẽ phụ thuộc vào quyết định của chính quyền Mỹ.

Nếu Việt Nam được công nhận là nền kinh tế thị trường, đây cũng sẽ là bằng chứng cho thấy sự tiến bộ của đất nước, trở thành một nền kinh tế mở cửa hơn, và có thể tránh khỏi các chính sách bảo hộ của Mỹ, chẳng hạn như chính sách áp thuế chống trợ cấp, đang được áp dụng trong vụ tranh chấp cá da trơn.

Ý nghĩa đối với quan hệ Việt Nam-Hoa Kỳ

Với những mục tiêu mới về kinh tế và chính trị của Mỹ hướng đến Việt Nam, những điều khoản thương mại song phương mới có thể sẽ tập trung vào việc làm tăng xuất khẩu từ Mỹ và cắt giảm một số rào cản kỹ thuật cho hoạt động thương mại.

Quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ đã bị giáng một đòn mạnh khi Mỹ rút khỏi hiệp định TPP. Trong khi Việt Nam vẫn tiếp tục là một thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) – hiệp định được hồi sinh từ TPP, thì Hoa Kỳ lại không tỏ ra không thật sự quan tâm đến việc gia nhập lại hiệp định với những điều khoản mới.

Ngoài ra, Việt Nam cũng đang trong quá trình đàm phán Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), một khối thương mại đầy tham vọng do Trung Quốc dẫn dắt.

Xét về sự gần gũi giữa Việt Nam với Trung Quốc, Mỹ có thể củng cố quan hệ với Việt Nam theo chiều hướng như trong hiệp định USMCA vừa ký kết với Canada và Mexico, đặc biệt tập trung vào những quy định trong Mục 32.10 – ràng buộc các nước không được ký thỏa thuận thương mại với Trung Quốc.

Ngược lại, ý định của Việt Nam khi ký hiệp định đầu tư song phương (BIT) để đảm bảo khả năng tiếp cận thị trường Mỹ cho thấy, nguyện vọng của Việt Nam là muốn tăng cường hợp tác kinh tế với Mỹ. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề nghiêm trọng mà hai bên cần phải giải quyết trước khi đạt đến một hiệp định, chẳng hạn như minh bạch hóa hoạt động thương mại, và những cải cách Việt Nam cần làm để được công nhận là một “nền kinh tế thị trường”.

Mặc cho những thách thức chính trị, giới doanh nghiệp tư nhân có thể sẽ ủng hộ hiệp định này: sự kết hợp giữa tình hình bất ổn từ cuộc chiến tranh thương mại Mỹ-Trung và một nền kinh tế ngày càng mở cửa, chi phí thấp ở Việt Nam khiến đất nước này trở nên vô cùng hấp dẫn với các doanh nghiệp Mỹ.

Nguồn: Việt Nam Briefing - HN

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, hiệp định tự do thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, hội nhập kinh tế, kinh tế thị trường.