Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Châu Phi, cũng giống như các khu vực đang phát triển khác trên thế giới, luôn có giao dịch nội khối ở mức thấp, bắt nguồn từ nguyên nhân cơ sở hạ tầng nghèo nàn và các rào cản thương mại luôn tồn tại giữa 55 nước thành viên trong Liên minh Châu Phi. Hiệp định Thương mại Tự do Lục địa Châu Phi (CFTA) hứa hẹn sẽ thay đổi điều nay, nhưng chỉ khi lãnh đạo các nước châu Phi có thể đạt được thỏa thuận chi tiết về nó.

Các chính sách thương mại mang màu sắc “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã kéo theo làn sóng chủ nghĩa bảo hộ ăn miếng trả miếng trên toàn cầu, có nguy cơ đẩy hệ thống thương mại quốc tế đến bên bờ của sự đổ vỡ. Trong bối cảnh căng thẳng đang gia tăng giữa Mỹ, Trung Quốc, Liên minh Châu Âu và các nền kinh tế lớn khác, châu Phi có vẻ như là kẻ đứng ngoài thụ động. Tuy nhiên, vẻ ngoài không nói lên tất cả.

Tại Hội nghị diễn ra ở Kigali, Rwanda ngày 21/3 vừa qua, 44 quốc gia châu Phi đã có bước tiến quan trọng tiến tới thành lập một thị trường chung rộng lớn hứa hẹn sẽ thúc đẩy tất cả các nền kinh tế trên trong châu lục phát triển. Thông qua việc ký kết Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do Lục địa Châu Phi (CFTA), lãnh đạo các quốc gia trong châu lục đã thể hiện cam kết sẽ hiện đại hóa nền kinh tế, hòa mình vào hệ thống thương mại quốc tế dựa trên luật lệ.

Một vài nhà phê bình đã rất nhanh phản ứng về Hiệp định CFTA với giọng điệu cũ rích khi nói về châu Phi, đưa ra các lý lẽ nhàm chán để chứng minh khu vực tự do sẽ không bao giờ thành hiện thực. Họ sử dụng hàng loạt các lập luận như thường lệ để hoài nghi về CFTA: cơ sở hạ tầng chưa đầy đủ, mức độ công nghiệp hóa thấp, kết quả thực thi các hiệp định thương mại của lục địa trong quá khứ kém, chi phí kinh doanh cao và căn bệnh tham nhũng cố hữu.

Không những vậy, Nigeria và Nam Phi – 2 nền kinh tế lớn nhất của châu Phi – vẫn chưa tham gia Hiệp định. Nhưng ít ra thì, Tổng thống Nigeria Muhammadu Buhari và Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphose đã không vội vàng lên án hiệp định trước khi hiểu hết về nó. Là hai nước lớn dẫn dắt lục địa, cũng dễ hiểu khi Nigeria và Nam Phi cần thêm thời gian để cân nhắc trước khi ký vào một hiệp định quy mô lớn.

Các chuyên gia khác thì lại cho rằng, CFTA có khả năng tiếp nối các nỗ lực hiện nay của chính phủ châu Phi trong việc phát triển cơ sở hạ tầng cho lục địa, xúc tiến công cuộc công nghiệp hóa, cải thiện môi trường luật pháp và kinh doanh.

Tuy nhiên, bất kể là phe ủng hộ hay phe chỉ trích CFTA, điều mà các chuyên gia trông đợi nhất đó chính là một cuộc thảo luận về vai trò của thương mại nội khối – một chiến lược phát triển cho lục địa rất quan trọng nhưng lại thường bị các nước bỏ qua.

Hiệp định CFTA

Mô tả tốt nhất về CFTA, đó là: CFTA là một thành tố cần thiết nhưng chưa đầy đủ cho chương trình nghị sự phát triển Châu Phi. Lục địa này cần có các chương trình ở cấp quốc gia, khu vực và toàn châu lục với mức độ mạnh mẽ hơn nữa để cải thiện cơ sở hạ tầng, thúc đẩy phát triển công nghiệp, nông nghiệp và công nghệ, như những gì mà Mục tiêu Phát triển Bền vững tầm nhìn 2030 của Liên Hiệp Quốc đã đề ra. Dù có hay không có CFTA, các quốc gia châu Phi vẫn cần phải mở rộng nền kinh tế kỹ thuật số, xây dựng các hệ thống thu thập thông tin thương mại và nghiên cứu thị trường, hiện đại hóa và đơn giản hóa thủ tục hải quan, và các biện pháp khác để thuận lợi hóa thương mại.

Ngoài ra, Châu Phi rõ ràng cần có một khu vực thương mại liên lục địa. Hãy cùng xem một thống kê đáng kinh ngạc sau: ở châu lục này, chi phí ngầm, ví dụ như tiền hối lộ, chi phí kiểm tra hàng hóa, và chi phí từ việc chậm thông quan đã chiếm đến 90% trong tổng chi phí vận chuyển, trong khi chi phí chuyên chở và bảo hiểm chỉ chiếm 1%. Hơn nữa, giữa các nền kinh tế trong châu lục có sự cách biệt rất lớn, hầu hết các nước ở châu Phi chỉ có các công ty nhỏ, đơn giản hơn nhiều so với những nơi khác trên thế giới. Trình độ phát triển công nghệ ở đây cũng chậm hơn rất nhiều khu vực khác, ngoài ra, còn có tình trạng thiếu thông tin thị trường và thiếu nguồn vốn tín dụng. Thêm vào đó, phần lớn các giao dịch nội khối lại không được ghi nhận đầy đủ, bắt nguồn từ việc phần lớn thị trường ở châu Phi là phi chính thống.

Tất cả các lý do trên giúp giải thích tại sao giao dịch nội khối chỉ chiếm 21.2% trong tổng kim ngạch thương mại của châu Phi năm 2016. Trong khi tỷ lệ này ở EU là 61.7%, ở khối 3 nước NAFTA là 50.3% và ASEAN là 24.3%. Tỷ lệ thương mại nội khối của châu Phi vẫn còn cao hơn các khu vực đang phát triển khác, như khối Mercosur (13.6%) ở Mỹ Latin và CARICOM (9.7%) ở Caribbe. Tuy nhiên, sở dĩ châu Phi có thể vượt mặt 2 khối thương mại trên phần nhiều là do Khu vực tam giác mậu dịch tự do COMESA-EAC-SADC (chiếm 72% giao dịch thương mại nội khối của châu Phi và bao trùm gần như phân nửa phần phía đông của lục địa, từ Ai Cập ở phía Bắc đến Nam Phi ở phía Nam) lại là nhà cung cấp hàng hóa chủ yếu cho bản thân thị trường châu Phi.

Những bước đi đầu tiên

Hiện nay, trạng thái phấn khích từ hội nghị tháng ba vừa qua đang dần hạ nhiệt, đã đến lúc để các đoàn đàm phán của các nước tham gia ký kết CFTA bắt tay vào các công việc còn dang dở. Thử thách quan trọng nhất lúc này là làm sao đảm bảo được Hiệp định thật sự thành công. Để tạo ra được một cơ chế thương mại có thể hoạt động hiệu quả trên phạm vi nhiều nước đến như vậy đòi hỏi tất cả các bên liên quan phải có tài xử trí, tầm nhìn, và phương thức quản lý phù hợp.

Vào tháng 7/2018, lãnh đạo cấp cao các nước châu Phi sẽ tụ họp tại Mali. Tại đây, họ dự kiến sẽ thông qua các Phụ lục quy định về thương mại hàng hóa và dịch vụ của CFTA. Thiết lập nên các quy tắc và tiêu chuẩn là ưu tiên hàng đầu để hoàn tất Hiệp định. Nhưng quá trình này sẽ không dễ dàng, khi mà khối lượng công việc rà soát pháp lý để căn chỉnh giữa quy định của các nước trong hiệp định là rất lớn.

Các phụ lục này bao trùm toàn bộ, từ vấn đề quy tắc xuất xứ đến vấn đề hợp tác hải quan, thuận lợi thương mại, hàng rào phi thuế quan, tiêu chuẩn y tế và kỹ thuật, quá cảnh, trừng phạt thương mại, và biểu thuế cắt giảm. Thêm vào đó, có 3 phụ lục ngắn khác liên quan đến quy trình làm việc của ban hội thẩm giải quyết tranh chấp, việc tham khảo ý kiến chuyên gia, và một bộ quy tắc ứng xử dành cho thành viên ban hội thẩm và trọng tài.

Nếu như các chuyên gia pháp lý không thể đàm phán kịp tất cả chi tiết trong các cuộc họp sắp tới, Bộ trưởng Tư pháp các nước châu Phi trong cuộc họp vào tháng 6 tới đây nên tiếp nối phần việc này. Các bên phải tránh để xảy ra tình trạng đàm phán bị đình trệ chỉ vì cuộc cãi vã vặt vãnh hoặc bắt bẻ lẫn nhau giữa hai luật sư – chưa kể đến ở đây chúng ta còn có hàng tá vị luật sư khác đến từ 55 quốc gia. Cách tiếp cận đúng đắn là nên có một thẩm phán – người có thể cân đong đo đếm lợi ích các bên một cách công bằng, hơn là một luật sự đại diện cho chỉ một bên.

Ngoài các quy tắc về thương mại, các nước châu Phi cũng phải phải đàm phán về việc mở cửa khu vực dịch vụ cũng như chi tiết về một thị trường dịch vụ tích hợp. Các cuộc thảo luận trên được kỳ vọng sẽ tạo ra khuôn khổ pháp lý và lộ trình đáp ứng các cam kết cụ thể cho các nước. Dịch vụ là một lĩnh vực quan trọng. Các ngành như vận tải, Logistic, du lịch, truyền thông, năng lượng, tài chính và dịch vụ thương mại điện tử chiếm hơn một nửa GDP bình quân của các nước châu Phi. Các ngành trên vừa tạo thuận lợi cho giao dịch nội khối ở châu Phi, vừa giúp cho lợi ích từ toàn cầu hóa được phân bổ rộng rãi hơn trên toàn lục địa.

Một vấn đề nữa cần được thảo luận đó là biểu thuế nhập khẩu hàng hóa. CFTA hướng tới dỡ bỏ 90% dòng thuế trong lộ trình từ 5 – 10 năm, với danh mục hàng hóa nhạy cảm được loại trừ là khoảng 600. Mỗi quốc gia hay liên minh thuế quan sẽ phải xây dựng lộ trình giảm thuế riêng tuân thủ chương trình chung về tự do hóa trong CFTA.

Thời gian không còn chờ

Theo kế hoạch, kết quả đàm phán về chương dịch vụ và biểu thuế phải được nộp lên Hội nghị Cấp cao Liên minh Châu Phi trước tháng 1/2019, hiện nay, các nước đã đi được hơn một nửa lộ trình. Vì vậy, không còn quá nhiều thời gian cho đàm phán. Mặc dù bộ thương mại các nước đang khẩn trương đẩy mạnh thảo luận song phương, việc giảm thuế trên diện rộng dường như không được các nước quan tâm.

Kết quả là, cần thiết phải có sự can thiệp chính trị của cấp cao hơn để đáp ứng hạn chót như kế hoạch. Lãnh đạo các nước phải chỉ đạo cấp bộ và trực tiếp tham gia khi cần thiết để tháo gỡ vấn đề mà các bên đang không nhượng bộ. Các chuyên gia kỹ thuật và các nhà làm chính sách cũng phải tập trung phân tích danh mục hàng hóa nhạy cảm được loại trừ sẽ tác động như thế nào đến giao dịch thương mại nội khối và đối với chuỗi giá trị, để cho chính phủ và các ngành công nghiệp có thể bám sát theo.

Một ưu tiên trước mắt khác đó là thuyết phục 22 quốc gia phê chuẩn CFTA để Hiệp định có thể đi vào hiệu lực vào cuối năm nay. Ghana, Kenya, và Rwanda đã phê chuẩn hiệp định trong vòng 2 tháng sau khi ký kết. Tuy nhiên, khó nói trước được khi nào sẽ có đủ 22 nước phê chuẩn. Để đẩy nhanh tiến độ, Ủy ban Liên minh Châu Phi nên gửi các đặc phái viên đến các nước còn lại để thúc giục việc phê chuẩn.

Và ưu tiên hàng đầu cuối cùng đó là khởi động giai đoạn hai của đàm phán – tập trung vào đầu tư, chính sách cạnh tranh và sở hữu trí tuệ. Các cuộc thảo luận về các vấn đề trên cần phải được hoàn tất đàm phán, ký kết nghị định thư và phê chuẩn trước tháng 1 năm 2020, thời điểm diễn ra Hội nghị Cấp cao Liên minh Châu Phi. Kinh nghiệm từ giai đoạn 1 của đàm phán có thể hữu ích cho giai đoạn 2.

Cuối cùng, các nhà đàm phán sẽ cần phải tham khảo ý kiến từ các cộng động kinh tế trong khu vực, đồng thời rút ra các thực tiễn tốt nhất từ khắp nơi trên thế giới. Ví dụ, khu vực COMESA và EAC đã có sẵn cơ chế chính sách cạnh tranh và các thể chế đang hoạt động, mà CFTA có thể dùng làm mô hình học hỏi. Và Nam Phi cũng đã có sẵn hướng dẫn cho nhà đầu tư rất hữu ích, có thể làm hình mẫu cho các mục tiêu phát triển bền vững của lục địa.

Trong quá khứ, châu Phi từng áp dụng phương pháp chỉ định một lãnh đạo quốc gia nhất định chịu trách nhiệm dẫn dắt từng chương trình cụ thể của châu lục. Cách làm này đã phát huy hiệu quả cao khi huy động được ý chí chính trị và tận dụng được sự thông thạo về kỹ thuật của các nước trong khối. Lấy ví dụ như Tổng thống Rwanda Paul Kagame đã dẫn dắt các nỗ lực cải tổ liên minh Châu Phi, còn Tổng thống Nigeria Mahamadou Issoufou thì đã thúc đẩy dự án CFTA từ những ngày đầu. Giờ đây, cách phân giao tương tự có thể áp dụng lại ở cấp thấp hơn để việc xây dựng từng Phụ lục trong Hiệp định CFTA được thuận lợi hơn.

Sắp xếp lại quá trình đàm phán

May thay, Liên minh Châu Phi có đủ khả năng tổ chức và mưu lược. Trong một cuộc gặp đặc biệt căng thẳng diễn ra gần đây, sau hai ngày làm việc không hiệu quả, các chuyên gia đàm phán tham dự cuộc họp đã nảy ra một ý tưởng: thiết lập các quy tắc cơ bản trong phương thức làm việc. Từ đó về sau, các phần trình bày được giới hạn trong 2 phút, số lượt cắt ngang tối đa cho từng vấn đề cụ thể là 5, và việc trình bày bổ sung sau các đợt cắt ngang cũng bị cấm. Nếu các đề xuất mới chưa đủ sức thuyết phục đồng thuận, cuộc thảo luận sẽ quay trở lại với phiên bản hiện có. Còn các đề xuất còn đang gây tranh cãi sẽ đưa ra bàn thảo trong các cuộc họp lần tới. Các biện pháp tuy nhỏ này nhưng lại giúp cho Chủ tịch phiên họp có thể dễ dàng đưa ra quyết định và thực sự xoay trở một cuộc họp từ thất bại sang thành công.

Hơn nữa, chủ tịch cuộc họp nên đưa ra giới hạn thời gian cho các vấn đề nào được đưa ra bàn thảo, dựa trên mức độ được quan tâm của vấn đề đó. Đối với các điều khoản còn nhiều tranh cãi, chủ tịch cuộc họp cũng nên phân công các cá nhân khác phụ trách điều phối các cuộc thảo luận bên lề. Cách làm này sẽ giúp các đoàn đại biểu vẫn giữ quan điểm cứng rắn về một vấn đề nào đó có cơ hội để được thảo luận không chính thức vào cuối tuần hoặc giữa các giờ giải lao, từ đó, tăng khả năng giải quyết vấn đề. Ủy ban Thương mại của Liên minh Châu Âu cũng có thể tham gia các cuộc thảo luận này, không ngoài lý do nào khác ngoài mục đích nhắc nhở các đại biểu về tầm quan trọng chính trị của việc đạt được đồng thuận khi hạn chót đã gần kề.

Các cuộc họp thảo luận về Phụ lục cũng nên trao cho cấp chủ tọa một vài sự linh hoạt. Các thành viên khác trong cùng đoàn đại biểu với Chủ tịch cuộc họp có thể ngồi vào thay để Chủ tịch có thể nghỉ ngơi trong các phiên thảo luận kéo dài. Thậm chí có thể xem xét cách luân phiên vị trí Chủ tịch. Có thêm sự tham gia của nhiều người sẽ giúp tránh được tình trạng độc quyền, đảm bảo các khu vực đều có quyền đại diện một cách công bằng.

Nhìn chung, quá trình đàm phán sẽ đạt hiệu quả nếu như sắp xếp tốt các nội dung đàm phán, tạo thuận lợi cho việc trao đổi giữa các bên tham gia. Hai nguyên tắc trên, cộng với cách quản lý tài liệu không-dùng-giấy và cách điều phối hiệu quả để tất cả các bên tham gia nắm rõ về nguyên tắc làm việc, có thể giúp đảm bảo tiến độ thời gian cho đàm phán.

Hướng đến hình ảnh một Châu Phi mới mẽ trong tương lai

Chương trình nghị sự thương mại tự do của Châu Phi đã giúp khởi động thành công năm 2018. Nhưng áp lực thời gian đang rất lớn, và các nhà làm chính sách sẽ cần phải duy trì động lực nếu muốn đáp ứng được hạn chót đang hiển hiện trước mắt. Mặc dù các vấn đề cốt lõi vẫn còn phụ thuộc vào các chương trình phát triển quy mô hơn, các mục tiêu ưu tiên trước mắt là phải hoàn thành các công việc cơ bản còn dang dở để có thể giúp CFTA tiếp tục diễn ra. Muốn vậy, các nước tham gia ký kết cần phải quyết đoán, thỏa hiệp và đi đến được một quyết định.

Để đảm bảo việc phê chuẩn ở từng nước thành viên, Ủy ban Liên minh Châu Âu sẽ phải cần gây áp lực mềm lên chính phủ các nước để CFTA có thể sớm đi vào hiệu lực. Đàm phán giai đoạn 2 có thể diễn ra nhanh chóng và hiệu quả bằng cách học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình ở cấp quốc gia, khu vực và thế giới đã từng thành công trước đó. Và các cuộc thảo luận chi tiết cho Phụ lục có thể được sắp xếp lại bằng một khuôn khổ làm việc hiệu quả hơn.

Nếu thực hiện được tất cả các đề xuất trên, châu Phi sẽ có một bước tiến cực kỳ lớn trong công cuộc hội nhập kinh tế trên toàn châu lục. Và khi đó, châu lục này sẽ không còn là “người đứng bên lề” của hệ thống kinh tế thế giới. Từ đó, CFTA sẽ có thêm động lực mạnh mẽ để biến mình trở thành hiện thực.

Francis Mangeni là Giám Đốc phụ trách Thương mại Hải Quan và Tiền tệ tại COMESA

Nguồn: Project Syndicate – TQ

Từ khóa: Châu Phi, CFTA, đàm phán, hạn chót