Sáng kiến Vành đài và Con đường cần giảm đi những đặc trưng của Trung Quốc

vanhdaivaconduong

Sáng kiến Vành đài và Con đường (Belt and Road Initiative – BRI) mang dấu ấn Tập Cận Bình đang nhận được rất nhiều sự chú ý của thế giới. Tuy nhiên, việc triển khai các dự án hạ tầng một cách hăm hở của Trung Quốc có lẽ đã không ăn khớp với nhu cầu của người dân địa phương và làm gia tăng rủi ro chính trị cho chính phủ nước chủ nhà hợp tác với Trung Quốc trong các dự án này.

Mô hình ưu ái doanh nghiệp xây dựng hạ tầng của Trung Quốc khôngnhận được sự ủng hộ của người dân bản địa, bởi vì theo mô hình này, các dự án trong Sáng kiến Vành đai và Con đường sẽ chỉ dùng đến các thiết bị, nguyên vật liệu, sự quản lý và nhân công đến từ Trung Quốc. Điều này đem lại quá ít lợi ích cho nước bản địa trong việc tạo ra việc làm, đào tạo và kết nối với các nhà cung cấp.

Các công ty Trung Quốc bị lên án vì các tập quán kinh doanh tệ hại, như việc cắt giảm số lượng các nhà cung cấp địa phương, không tuân thủ hợp đồng và pháp luật trong nước, trong khi vẫn tiếp tục cho ra đời các sản phẩm kém chất lượng không đáng tin cậy, ví dụ như thảm họa nhà máy phát điện ở Indonesia do Trung Quốc xây.

Có thể vì không quen với nền kinh tế thị trường và với cách thức hoạt động của doanh nghiệp tư nhân, các công ty Trung Quốc đã thể hiện thói quen làm việc thông qua các bộ máy lãnh đạo ở địa phương hơn là làm việc trực tiếp với cộng đồng những người bị ảnh hưởng bởi các dự án đó. Điều này có nghĩa rằng, chi phí xã hội của các dự án này đã không được tính toán đầy đủ vàbù đắp hợp lý. Hậu quả là kéo theo các cuộc phản đối có thể làm cho dự án bị ngưng trệ, ví dụ như các vụ việc trước đây đã từng xảy ra ở Myanmar với dự án con đập Myitsone, đường sắt Kyaukphyu và ống dẫn dầu khí.

Trong trường hợp các lãnh đạo địa phương mà Trung Quốc đang làm việc cùng không đủ năng lực, tham nhũng, hay không có sức ảnh hưởng, điều này sẽ phá hỏng các dự án của Trung Quốc. Ở chiều ngược lại, việc người dân bất mãn với các dự án của Trung Quốc cũng khiến cho địa vị chính trị của các lãnh đạo địa phương bị ảnh hưởng. Cả hai trường hợp trên đều làm gia tăng rủi ro chính trị cho nước tiếp nhận đầu tư.

Ở Sri Lanka, Chính phủ nước này đã cho một công ty nhà nước của Trung Quốc thuê lại cảng Hambantota như một hình thức thanh toán cho khoản nợ phát sinh từ việc xây dựng cảng, và đây là lý do vì sao lãnh đạo địa phương đã thua cuộc trong đợt bầu cử vào tháng 2/2018. Tại Indonesia, có giả thuyết cho rằng việc Tổng thống Jokowi ủng hộ các khoản đầu tư từ Trung Quốc sẽ làm giảm khả năng tái đắc cử của ông trong cuộc bầu cử sắp tới vào năm 2019.

Các công ty Trung Quốc đồng thời cũng thiếu kinh nghiệm làm việc tại các quốc gia đa dạng về tôn giáo và văn hóa, và thường xuyên thiếu tôn trọng các thông lệ cũng như tập quán địa phương, ví dụ như việc thiếu hiểu biết về giờ cầu nguyện của người Hồi giáo và về thánh lễ Ramadan. Người Trung Quốc không cảm thấy thích thú trong việc hiểu biết thêm về người dân bản địa (hay thậm chí ăn thức ăn địa phương) và càng ngày càng trở nên ngạo mạn.

Việc này sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực ngược lại tới cộng đồng người Trung Quốc đang sinh sống tại Đông Nam Á, vốn đang thống trị hoạt động kinh doanh tại một vài quốc gia. Mặc dù các công ty Trung Quốc cũng đối đãi với họ ngang bằng như các đối tác trong nước khác, nhưng họ lại đang bị cho là hưởng lợi không công bằng từ các dự án đầu tư của Trung Quốc. Những người Trung Quốc sống ở các quốc gia này còn lo ngại các dự án lớn của Trung Quốc nhưng lại không được lòng người dân địa phương sẽ làm trầm trọng thêm tâm lý thù địch dành cho người Trung Quốc, ảnh hưởng xấu tới họ.

Trung Quốc có thể làm gì để ngăn cản những suy nghĩ tiêu cực về các dự án BRI?

Thứ nhất, các công ty Trung Quốc chỉ nên tiến hành các dự án khả thi về tài chính, kinh tế, chính trị, và bền vững về mặt môi trường và xã hội. Nếu tính đến các tiêu chí này, sẽ có nhiều dự án bị loại.

Thứ hai, họ nên tìm đối tác đầu tư và vay vốn tại nhiều quốc gia. Đa dạng hóa sẽ giảm đi nguy cơ và làm mờ đi hình ảnh các dự án này chỉ làm lợi cho Trung Quốc.

Thứ ba, họ cần đưa ra các quyết định đầu tư cùng với nước chủ nhà, thay vì chỉ hành động đơn phương, để đảm bảo rằng cả đôi bên sẽ có lợi như đã cam kết.

Thứ tư, họ có thể giúp các nước tiếp nhận đầu tư có thể hoàn trả nợ, bằng cách mở các khu công nghiệp để cho các công ty sản xuất thâm dụng lao động chuyển dịch từ Trung Quốc sang các nước này, hoặc mở cửa thị trường Trung Quốc cho hàng hóa xuất khẩu của các nước.

Thứ năm, họ cần cải thiện quan hệ công chúng, bao gồm cải thiện tính minh bạch và đối thoại với các phương tiện truyền thông và cộng đồng địa phương về lợi ích của dự án. Cùng với đó, họ nên giảm bớt sự hiện diện của mình, ví dụ như: trong các lễ khai mạc, họ nên mời nhiều đối tác và nhà đầu tư đến từ các nước khác cũng như mời thêm nhiều đối tác trong nước, và các dự án không nên được gắn mác là dự án “của Trung Quốc”, mà nên ghi là dự án “Quốc gia”, để giảm bớt lo ngại về việc mất chủ quyền quốc gia.

Thứ sáu, họ cần tuyển dụng người địa phương, đào tạo kĩ thuật và kĩ năng, và làm việc với tất cả các bên liên quan, không chỉ với chính phủ hay các bên có quyền lực. Họ nên đào tạo, khuyến khích, và hi vọng các nhân sựngười Trung Quốc sẽ hiểu, tôn trọng và hòa nhập vào văn hóa địa phương. Tất cả các việc này đòi hỏi sự thay đổi cơ bản trong văn hóa doanh nghiệp và mô hình kinh doanh.

Tóm lại, để thành công, các dự án BRI cần phải mang ít đặc điểm Trung Quốc hơn.

Trong khi nó có vẻ đang đi ngược lại kỳ vọng của Trung Quốc về “quyền lực mềm”, nhưng nếu không như thế, các khoản đầu tư tỷ đô không thể giúp Trung Quốc đạt được các mục tiêu về chính sách đối ngoại.

Ngày nay, với khoản đầu tư khổng lồ 57 tỷ USD vào lĩnh vực năng lượng và hạ tầng trong Dự án Hành lang Kinh tế Trung Quốc – Pakistan, chính phủ Pakistan đã phải dùng 15,000 lính tinh nhuệ để bảo vệ công nhân Trung Quốc. Mặc dù vậy, vào tháng 2/2018, một chuyên viên cảng người Trung Quốc vẫn bị bắn chết trên xe của ông ở Karachi trong một cuộc tấn công. Nếu Trung Quốc không bắt đầu hòa nhập vào cuộc sống bên ngoài Tử Cấm Thành, BRI có nguy cơ sẽ trở thành cơn ác mộng cho chính sách đối ngoại của nước này, chứ không còn làmột sáng kiến đem lại sự thịnh vượng.

Tác giả: Linda Lim -Giáo sư của Chương trình Quan hệ Kinh tế Quốc tế NTUC năm 2018 tại Trường Quan hệ Quốc tế Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore. Cô cũng là Giáo sư về Chiến lược Doanh nghiệp và Kinh doanh Quốc tế tại Trường Kinh doanh Stephen M Ross, Đại học Michigan. Bài viết này dựa trên hội thảo RSIS gần đây của cô về BRI.

Nguồn: EastAsiaForum.org - KDu

Từ khóa: Trung Quốc, sáng kiến, vành đai, con đường, thương mại quốc tế