Chiến tranh thương mại – những bài học từ thập niên 1980 - Trung tâm Hỗ trợ Hội nhập Quốc tế Tp HCM

Chiến tranh thương mại – những bài học từ thập niên 1980

Stevebannonreu

Cái giá quá cao cho cả Mỹ và Trung Quốc khi châm ngòi chiến tranh kinh tế

“Chúng ta phải ngừng thỏa hiệp, bắt đầu chiến đấu và một lần nữa biến Mỹ trở thành quốc gia hàng đầu về thương mại quốc tế, để công việc ngập tràn ở đất nước này.”

Lời tuyên bố trên không phải xuất phát từ Tổng thống đương nhiệm Hoa Kỳ Donald Trump hay nguyên cố vấn của Trump ông Steve Bannon. Đó là câu nói của Walter Mondale, ứng cử viên Tổng thống Đảng Dân chủ năm 1984. Thập niên 1980 là khoảng thời gian mà chiến tranh thương mại leo thang giữa Mỹ và một thế lực đang mạnh lên ở châu Á - Nhật Bản. Trên thực tế, diễn biến hiện tại giữa Mỹ và Trung Quốc dường như vẫn diễn ra ôn hòa hơn so với những sự kiện căng thẳng, đầy tính phân biệt chủng tộc của 30 năm trước.

Thời đó, cụm từ “chủ nghĩa dân túy” chưa được dùng một cách rộng rãi, các nhà chính trị - đa số đến từ các vành đai công nghiệp đã bầu cho Trump vào năm 2016 - đã nhanh chóng khai thác sự bất ổn về kinh tế. Trong chuyến đi đến Detroit, phát ngôn viên của Nhà trắng O’Neill đã đe dọa “sẽ chỉnh nước Nhật như họ chưa bao giờ được chỉnh”. Nghị sĩ đảng Dân chủ Jack Brooks thời đó còn cho rằng nước Mỹ đáng lý nên thả bốn quả bom nguyên tử xuống Nhật, thay vì hai.

Cũng giống như hiện nay, thời điểm đó có rất nhiều quan ngại về gián điệp công nghiệp; sáu nhân viên Hitachi đã bị FBI bắt vì liên quan đến vấn đề công nghệ của IBM. Fujitsu bị cấm không được sáp nhập Fairchild Computer vì lý do bảo mật an ninh quốc gia, kể cả khi công ty này lúc đó là do Pháp sở hữu. Vào cuối thập niên 1980, trong nhận thức của công chúng, Nhật đã thay vị trí của Liên bang Xô Viết trở thành mối đe dọa hàng đầu của Mỹ.

Cuối cùng, Nhật Bản và Mỹ đạt được thỏa thuận, phần lớn là do Nhật Bản nhượng bộ, và mối quan hệ kinh tế song phương giữa hai nước đã dịu lại kể từ đó. Đây cũng nên là kịch bản cho mối quan hệ kinh tế Trung - Mỹ hiện nay. Hai quốc gia sẽ cùng xây dựng một loạt các bản thỏa thuận và thực thi về thương mại và đầu tư – một kịch bản khả thi nhất. Tuy nhiên, để đi được đến đó là cả một quy trình khó khăn, phụ thuộc vào mức độ thực dụng và linh hoạt của cả hai phía.

Tranh chấp Mỹ - Nhật đã được giải quyết bởi những nhà thương thuyết chuyên nghiệp với cái đầu lạnh. Họ đã dành nhiều năm để giải quyết và việc này hầu như rất ít ảnh hưởng tới thị trường tài chính toàn cầu. Lần này chúng ta có thể không may mắn như vậy. Sự trùng hợp giữa quá khứ và hiện tại chỉ mang tính tham khảo, trên thực tế chúng rất khác nhau.

Nhật Bản trong quá khứ lẫn hiện tại đều đang được Mỹ bảo hộ phần lớn, an ninh quốc gia hầu như phụ thuộc vào Mỹ. Ngược lại, Trung Quốc đang thể hiện sự sẵn sàng và khả năng thách thức sự hiện diện quân sự của Mỹ trong khu vực. Hiểu một cách đơn giản, vị thế hiện tại của Trung Quốc là khác với vị thế của Nhật Bản trong quá khứ khi đối đầu với Mỹ. Điều này sẽ có ảnh hưởng lớn đến quá trình đàm phán.

Thương mại ngày nay cũng đang diễn ra với những hình thức khác biệt. Trong thập niên 1980, có rất ít công ty Nhật Bản hay Trung Quốc đối đầu với các công ty Mỹ, cũng như có rất ít các tập đoàn đa quốc gia của Mỹ, từ doanh nghiệp sản xuất chip tới các sòng bài, kiếm được phần lớn doanh thu từ Trung Quốc. Còn ngày nay, từ Apple tới Walmart đều đang phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của cường quốc châu Á. Trung Quốc là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Mỹ, sau Mexico và Canada, lớn hơn cả Nhật và Đức gộp lại. Các tập đoàn Mỹ lần này sẽ chịu nhiều thiệt hại từ cuộc chiến thương mại và do đó, càng có lý do để các tập đoàn này vận động hành lang chống lại cuộc chiến.

Đây có thể là lý do vì sao chủ nghĩa chống Trung Quốc chưa ngấm sâu vào trong văn hóa Mỹ như tâm lý chống Nhật Bản trước đây. “Rising Sun” - Bộ phim và tiểu thuyết nổi tiếng của Michael Crichton - đã từng mô tả âm mưu của Nhật Bản trong việc kiểm soát công nghệ ở Mỹ. Khi Sony mua Columbia Pictures năm 1989, trang bìa của Newsweek’s đã đăng ảnh tượng nữ thần tự do mặc trang phục của một geisha. Còn hiện nay, các doanh nghiệp sản xuất phim của Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào Hollywood - như tác phẩm đạt giải Oscar “Giờ đen tối”- mà không có sự phản đối nào đến từ công chúng. Diễn viên Richard Gere tin rằng, việc ông đồng cảm với người Tây Tạng đã khiến Trung Quốc bất mãn, và có thể là lý do khiến ông bị loại ra khỏi nhiều bộ phim lớn, nhưng nhìn chung, có rất ít hành vi phản đối ra mặt dành cho Trung Quốc.

Bất đồng thương mại Mỹ - Nhật đã dần được xoa dịu bởi một loạt các thay đổi: hạn ngạch xuất khẩu “tự nguyện”, biện pháp trừng phạt theo điều 301 (một quy chế đơn phương nhắm đến các quốc gia được cho là có phân biệt đối xử trong thương mại), ngành sản xuất ô tô của Nhật chuyển dịch lớn từ Nhật sang Mỹ và việc Nhật Bản mở cửa thị trường trong một số lĩnh vực trước đây Nhật bảo hộ. Đồng thời, đồng Yên cũng đã được điều chỉnh theo hướng giảm bớt khả năng cạnh tranh của Nhật Bản.

Nhật đã liên tiếp có thặng dư tài khoản vãng lai với Mỹ, nhưng tình trạng này liên quan đến sự mất cân bằng vĩ mô nhiều hơn là vì lí do thương mại. Điểm cốt lõi là nền kinh tế của Nhật Bản và Mỹ liên hệ rất chặt chẽ với nhau.

Cần một cách làm khác để giữ cho mối quan hệ Trung - Mỹ không chòng chành. Tăng cường tiếp cận thị trường Trung Quốc có thể là một phần của giải pháp. Ngoài ra, cần phải cân đối hoạt động sáp nhập và đầu tư hai chiều, chấm dứttình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, và chấm dứt tình trạng bán phá giá của các doanh nghiệp được nhà nước trợ cấp. Thêm nữa, các vấn đề địa chính trị rộng lớn khác, bao gồm vấn đề Bắc Triều Tiên, Đài Loan và biển Đông cũng cần được giải quyết.

Kể cả khi hai nước có thiện chí tốt nhất, việc đạt được thỏa thuận sẽ cần một quá trình kéo dài cả thập kỷ. Trong lúc đó, chúng ta hy vọng trường hợp tốt nhất sẽ như học thuyết “cùng tận diệt” (Mutually Assured Destruction – MAD) trong thời kỳ chiến tranh Lạnh, khi vũ khí nguyên tử sẽ luôn sẵn sàng nhưng không bao giờ phải dùng đến. Mặc dù các nước không ngừng đe dọa và ra vẻ lẫn nhau, bất kỳ nước nào cũng sẽ phải trả giá khi châm ngòi chiến tranh thương mại.

Tác giả: Peter Taker - chuyên gia phân tích tại Viện nghiên cứu Arcus tại Tokyo.

Nguồn: Asia.Nikkei.com - KDu

Từ khóa: chiến tranh thương mại, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản