Vật chất tối của Thương mại

cangbien28032018

Donald Trump cho rằng, trong một cuộc chiến thương mại, nước nào đang thâm hụt nước đó rất dễ nắm phần thắng, bởi vì nước còn lại sẽ bị thiệt nhiều hơn. Nhưng bởi vì thương mại đã chuyển từ hàng hóa sang dịch vụ, vì vậy, chiến tranh thương mại có lẽ cũng sẽ dịch chuyển theo hướng đó: Mức thuế lên thép sẽ được đáp trả bằng mức thuế lên Amazon hay Google.

Hãy hình dung bạn đang lái một chiếc máy bay, điều quan trọng là biết cách giữ cho máy bay được thăng bằng, muốn vậy, bạn phải đọc chỉ dẫn. Nếu máy bay đang bay ổn định, nhưng bạn nghĩ rằng nó sẽ sớm đâm đầu xuống, bạn có thể kéo mạnh cần điều khiển và khiến máy bay chết máy. Và các chính sách thương mại hiện nay của Mỹ cũng đang đi theo kịch bản này.

Có hai vấn đề then chốt ở đây: Liệu Hoa Kỳ có bị thâm hụt thương mại, và nếu thật vậy, nên làm gì để đối phó. Chính quyền Trump đã tin rằng, Mỹ bị thâm hụt, và giải pháp mà Nhà Trắng cho rằng sẽ giúp Mỹ nắm chắc phần thắng, đó chính là chiến tranh thương mại.

Các nhà kinh tế học dường như chỉ tập trung tranh cãi về câu hỏi thứ hai: biện pháp mà chính quyền Mỹ đang áp dụng. Họ cho rằng mất cân đối với bên ngoài là sự phản ảnh cho tình trạng mất cân đối từ bên trong. Trong mỗi một giao dịch, khi một bên ghi nhận đó là chi phí, bên còn lại sẽ ghi nhận đó là doanh thu. Vì vậy, tổng doanh thu của toàn bộ các thành phần tham gia thị trường phải bằng với tổng chi phí. Nhưng nếu chúng ta chia thế giới thành hai nhóm người – người cư trú và không cư trú – khi đó, cách duy nhất để người không cư trú có thể kiếm nhiều hơn tiền mà họ chi ra ở nước sở tại là khi người cư trú tiêu xài nhiều hơn mức họ kiếm được. Vì vậy, tình trạng thâm hụt với bên ngoài phản ảnh chi tiêu của người trong nước đang vượt quá thu nhập của họ. Cho dù thế nào, vấn đề sẽ không thể biến mất chỉ bằng một cuộc chiến thương mại, trừ phi cuộc chiến này buộc công dân trong nước tiêu xài ít đi, bằng việc, lấy ví dụ, thu thêm thuế của họ thông qua việc đánh thuế lên hàng nhập khẩu. Nhưng chính phủ lại đang làm mọi việc theo hướng ngược lại: chính phủ đang giảm thuế và gia tăng chi tiêu ở mức cao kỷ lục, vì vậy, chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân đối. Chính sách thương mại không phải là câu trả lời cho thâm hụt thương mại.

Nhưng câu hỏi đầu tiên vẫn còn chưa được giải quyết triệt để: Liệu có hay không tình trạng thâm hụt thương mại để Mỹ lấy đó làm lý do cho mọi hành động của mình? Liệu chiếc máy bay có đang đâm đầu xuống và cần chính phủ phải ra tay hành động? Câu hỏi này rốt cuộc mới là một vấn đề hóc búa. Ngày trước, hầu hết các giao dịch quốc tế đều liên quan đến thương mại hàng hóa. Do hàng hóa thường cồng kềnh, thế nên rất dễ cho các cơ quan hải quan ở các cảng biển, sân bay, và vùng biên giới báo cáo số liệu cho cơ quan thống kê. Tính đến tháng 9/2017, cán cân hàng hóa xuất nhập khẩu của Mỹ được ghi nhận thâm hụt 789 tỷ USD, tương đương khoảng 4% GDP.

Nhưng vấn đề là thương mại quốc tế ngày nay không chỉ bao gồm hàng hóa, mà còn bao gồm dịch vụ như du lịch, viễn thông, vận tải, bảo hiểm và các dịch vụ khác. Trong lĩnh vực này, Hoa Kỳ lại đang thặng dự 242 tỷ USD, hàm ý rằng, khi bù trừ qua lại, thâm hụt thương mại hàng hóa chỉ còn 547 tỷ USD, tương đương 2.8% GDP. Kim ngạch thương mại song phương giữa Mỹ với Canada, nếu tính luôn dịch vụ, sẽ là thặng dư, chứ không còn là thâm hụt.

Còn có một số khoản mục khác cần được tính đến, như lãi vay phải trả và cổ tức thu được, cũng như lượng kiều hối từ lao động ở nước ngoài. Khi tất cả các yếu tố trên được đưa vào cán cân tài khoản vãng lai, Mỹ chỉ thâm hụt với bên ngoài trong năm 2017 là 450 tỷ USD, tương đương 2.3% GDP.

Hàm ý về mặt kế toán của khoản thâm hụt này chính là, thâm hụt phải được bù đắp bằng cách giảm tài sản tài chính (tiền và giấy tờ có giá) hoặc tăng nợ phải trả - tóm lại là, tìm cách tăng nợ ròng. Và khi nợ tăng, lãi vay cũng tăng, khiến cho tiền để chi tiêu ít đi. Trong điều kiện không bị ngăn chặn, việc tích lũy nợ sẽ không sớm thì muộn chấm dứt tình trạng thâm hụt.

Từ năm 1999 đến năm 2017, tổng thâm hụt cán cân vãng lai chính thức đã lên đến 9.4 nghìn tỷ USD. Trong năm 1999, lãi ròng và thu nhập từ cổ tức của Mỹ là 11 tỷ USD. Đó là thu nhập tạo ra bởi vị thế tài sản ròng 275 tỷ USD, giả sử lợi tức là 4%. Nhưng kể từ đó, trong điều kiện thâm hụt cán cân vãng lai, Mỹ phải đi mượn ròng 9.4 nghìn tỷ USD. Nếu cộng thêm số dư đầu kỳ 275 tỷ USD, con số trên còn lại là 9.1 nghìn tỷ USD. Và nếu giả sử lãi suất vay là 4%, khi đó, Mỹ phải trả ròng 364 tỷ USD mỗi năm cho các chủ nợ nước ngoài.

Nhưng khoản mà Mỹ phải trả cho nợ ròng 9.1 nghìn tỷ USD lại không có gì cả. Thay vào đó, Mỹ kiếm được 208 tỷ USD đến tháng 9 năm 2017, sau khi lấy tổng thu nhập 572 tỷ USD trừ đi 364 tỷ USD lãi phải trả. Nếu đó là kết quả của việc sở hữu loại tài sản có lợi tức 4% một năm, điều đó có nghĩa là thay vì nợ 9.1 nghìn tỷ USD, Mỹ tích lũy được thêm 5.2 nghìn tỷ USD, sau khi lấy tổng tài sản 14.3 nghìn tỷ USD trừ đi khoản nợ 9.1 nghìn tỷ USD.

Chuyện gì đang xảy ra? Tại sao Mỹ lại bị thâm hụt, vay mượn từ khắp nơi trên thế giới, không phải trả lại, và lại còn vừa ăn cướp vừa la làng? Và loại tài sản kỳ lạ chiếm đến 73% GDP này (14.300 tỷ USD) là gì?

Trong một nghiên cứu chung năm 2005 với ông Federico Sturzenegger, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Argentina, chúng tôi đã gọi tài sản kỳ lạ này là “vật chất tối”. Giống như tên gọi của nó, đây là vấn đề không thể quan sát được trực tiếp, nhưng tác động của nó có thể cảm nhận được, không phải qua lực hấp dẫn, mà thông qua sự trở lại của dòng vốn. Công trình nghiên cứu của chúng tôi cho thấy, phần lớn tài sản này đến từ giao dịch quốc tế trong lĩnh vực công nghệ, lĩnh vực mà các con số thống kê không ghi nhận được, nhưng vẫn luôn tồn tại. Chúng nằm trong các hoạt động quốc tế của Amazon, Apple, Facebook, Google, Hollywood, và Uber, các khoản không được ghi nhận như xuất khẩu hàng hóa hay dịch vụ. Đó là sự quay trở tại của dòng tiền được đem đi đầu tư công nghệ ở nước ngoài, một sự trở lại mà các nước khác mới thực sự là người trả tiền.

Một khi “vật chất tối” được tính đến, Mỹ không có thâm hụt với bên ngoài, và sẽ không có việc Mỹ phải tích lũy nợ và phải thanh toán ròng với các nước trong tương lai. Bỏ qua sự tồn tại của “vật chất tối” để lập luận rằng tình trạng đang xấu đi trong khi trên thực tế, mọi thứ vẫn rất ổn.

Donald Trump đã lập luận, các nước đang bị thâm hụt sẽ dễ nắm phần thắng trong cuộc chiến thương mại, bởi vì bên còn lại sẽ bị thiệt nhiều hơn. Hãy nghĩ lại đi. Không có thâm hụt nào ở đây ra cả. Bởi vì thương mại đã chuyển từ hàng hóa sang dịch vụ, vì vậy, chiến tranh thương mại có lẽ cũng sẽ dịch chuyển theo hướng đó: Mức thuế lên thép sẽ được đáp trả bằng thuế lên Amazon hay Google. Trên thực tế, liên minh châu Âu, vì một lý do nào đó khác, đã đang đi theo hướng này. Phớt lờ “vật chất tối” trong thương mại có thể dẫn thế giới đến một nơi tối tăm thật sự.

Tác giả: Ricardo Hausman – nguyên Bộ trưởng bộ Kế hoạch Venezuela; nguyên Kinh tế Trưởng của Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ; Giám đốc Trung tâm Phát triển Quốc tế tại Đại học Harvard và là Giáo sư giảng dạy kinh tế học thuộc trường Kennedy, Harvard.

Nguồn: Project – Syndicate – TQ

Từ khóa: vật chất tối, thâm hụt, thặng dư, chiến tranh thương mại