Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Con đường tơ lụa từng là một mạng lưới thương mại giúp kết nối các nền văn minh. Thương nhân từ các nước như La Mã, Hy lạp, Ả rập, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác từng tiến hành các hoạt động giao thương thông qua con đường này.

Không đơn thuần là giao thương hàng hóa, trong đó có lụa tơ tầm Trung Hoa, con đường tơ lụa còn là nơi để các quốc gia trao đổi văn hóa, kỹ thuật và truyền bá tôn giáo.

Trung Quốc hiện đang nỗ lực hồi sinh những vinh quang trong quá khứ thông qua một Con đường tơ lụa trên biển và Con đường tơ lụa trên đất liền, được biết đến như là sáng kiến Nhất đới Nhất lộ (OBOR) hay Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Hơn 60 quốc gia và các tổ chức quốc tế đã tham gia vào dự án hạ tầng này.

Từ nước Nga xa xôi ở phía bắc đến nước Myanmar láng giềng ở phía nam, và xuyên qua Tây Âu, con đường tơ lụa trên đất liền bao phủ một phần diện tích rộng lớn của thế giới. Trong khi đó, con đường tơ lụa trên biển sẽ đi qua Singapore, các cảng dọc theo Ấn Độ Dương, Đông Phi, và đến cả châu Đại Dương.

Sáng kiến Vành đai và Con đường lần lượt được giới thiệu vào tháng 9 và tháng 10 năm 2013, và rất nhiều quốc gia mà tuyến đường này đi qua đã ký kết thỏa thuận với Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng Á Châu – được dẫn dắt bởi Trung Quốc.

Các dự án như Hành lang Kinh tế Trung Quốc – Pakistan (CPEC), ước tính trị giá 60 tỉ USD, nằm trong chiến lược tham vọng này. Nhiều nhà phân tích cho rằng đấy chính là nỗ lực cho tham vọng toàn cầu của chính quyền Bắc Kinh.

Nhưng Trung Quốc có thể vấp phải sự phản đối từ các nước thuộc lục địa Á Âu, trong đó có Ấn Độ, Nhật Bản và Nga, những nước ngày một gia tăng cảnh giác với người hàng xóm ngày càng táo bạo và nhiều tham vọng.

Nhiều dự án

Các dự án thuộc BRI rất đa dạng, nhưng chủ yếu tập trung vào xây dựng hạ tầng, giao thông và năng lượng. Một trong những dự án là tuyến đường sắt vừa mới khánh thành, nối liền từ trung tâm thương mại Nghĩa Ô, miền đông Trung Hoa, tới Madrid - thủ phủ của Tây Ban Nha.

Dự án thủy điện Karot đã được đề ra trong bối cảnh Pakistan đang thiếu hụt năng lượng, dự kiến hoàn thành vào năm 2020 và được tài trợ bởi Quỹ Con đường Tơ lụa của Trung Quốc, sẽ là một bằng chứng quan trọng minh họa khả năng chuyển giao công nghệ xây dựng nhà máy thủy điện của Trung Quốc ra sân chơi quốc tế.

Nước Oman, với sự giúp đỡ của Trung Quốc, dự định xây dựng cả một thành phố mới bên bờ biển, cách thủ đô Muscat 550 km. Dự án có trị giá 10,7 tỷ USD này nhằm biến đổi cảng biển xa xôi của thành phố Duqm thành một trung tâm thương mại và sản xuất toàn cầu. Kế hoạch dài hạn bao gồm việc xây dựng nhà máy lọc dầu và nhà máy metanol nhiều tỉ đô, nằm trong đặc khu kinh tế Duqm, cùng với một khu du lịch năm sao trị giá 200 triệu đô la.

Tại Abu Dhabi, một hợp đồng trị giá 300 triệu đô la đã được ký kết giữa tỉnh Giang Tôcủa Trung Quốc và các cảng biển của Abu Dhabi nhằm phát triển hoạt động sản xuất trong khu vực mậu dịch tự do của cảng Khalifa.

ỞẤn Độ Dương, Trung Quốc vừa đạt được thỏa thuận có thời hạn 99 năm với cảng Hambantota của Sri Lanka, vốn gây ra những cuộc biểu tình phản đối mà phe đối lập xem đây là sự xói mòn chủ quyền.

Nằm về phía tây bắc của Sri Lanka và Ấn Độ, Pakistan hiện là nước nhận nhiều đầu tư của Trung Quốc. Trung Quốc muốn biến Gwadar, cảng biển phía nam của Pakistan, thành một siêu cảng biển. Kế hoạch bao gồm phát triển những ngành công nghiệp định hướng xuất khẩu nằm trong đặc khu kinh tế và một mạng lưới đường ống dẫn năng lượng và đường sắt và đường bộ nối Gwadar với các khu vực phía tây của Trung Quốc.

Trung Quốc đã cam kết hỗ trợ nửa tỷ đô la đểbiến một Gwadar nghèo đói thành một vùng trù phú,màchính quyền Islamabad lẫn Bắc Kinh xem là điểm sáng trong khuôn khổ hợp tác giữa hai nước. Trong số này, 230 triệu đô la dành cho một sân bay quốc tế mới và phần còn lại sẽ được sử dụng cho cơ sở hạ tầng khác, bao gồmmột bệnh viện và một trường cao đẳng kỹ thuật.

Ở Trung Á, Trung Quốc đã xây dựng một cảng khô ở Kazakhstan, biến những gì từng là đồng bằng khô cằn trở thànhcảng Khorgos Gateway - một nhà ga hàng hóa mới cho các tuyến tàu chở hàng đông-tây. Đường ống dẫn khí đốt đã được đặt trên khắp các quốc gia có đuôi "stan", trong khi các tuyến đường sắt cao tốc liên kết phía tây Trung Quốc với Iran cũng đang dần được phát triển.

Những thất bại

Tuy nhiên, các dự án BRI đã phải đối mặt với những trở ngại. Tại Pakistan, Trung Quốc dự tính tài trợ xây dựng đập Diamer-Basha trị giá 14 tỷ đô la trên sông Indus, tuy nhiên các quan chức Pakistan không đồng ý với điều kiện của nhà tài trợ, khi mà Trung Quốc đòi hỏi quyền sở hữu toàn bộ dự án. Hiện Pakistan đang tiến hành xây dựng đập, như một phần của dự án CPEC, nhưng sẽ tự xây dựngmột mình.

Trung Quốc cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các đối thủ trong khu vực nhưẤn Độ và Nhật Bản, những nướcđã cam kết tăng cường quan hệ chiến lược với nhau. Hai nước này đã tổ chức các cuộc tập trận chung và thậm chí đã có sáng kiến riêng: Hành lang Tăng trưởng Á– Phi. Tuy nhiên, Ấn Độ đang thiếu vốn để có thể cạnh tranh với Trung Quốc và nước này chủ yếu chỉ tập trung đầu tư vào các nước ở Đông Nam Á và Iran, khiến Nhật Bản trở thành đối thủ chính của Trung Quốc trong việc phát triển cơ sở hạ tầng ở châu Á.

Đối với các nước Đông Nam Á đang tìm kiếm nguồn đầu tư cho các dự án cơ sở hạ tầng, các nước này phải cân nhắc được và mất và những hệ quả chính trị trong quan hệ với Tokyo hoặc Bắc Kinh.

Một mối quan tâm khác, ít nhất là đối với các nước đối tác của Trung Quốc, là liệu các dự án của BRI có mang lại lợi ích kinh tế thực sự hay không. Đối với các nước đã chuyển giao các tài sản chủ chốt như Sri Lanka (nhưcảng Hambantota), đầu tư của Trung Quốc có chi phí rất lớn. Các quốc gia khác sẽ lưu ý đến các trường hợp như vậy, và tại Pakistan, quan chức nước này đã chọn hướng đi riêng thay vì bàn giao quyền kiểm soát, như trong trường hợp đập Diamer-Basha.

Chính sách ngoại giao lớn

Đối với Tổng thống Tập Cận Bình, nhà lãnh đạo mạnh mẽ nhất của Trung Quốc trong nhiều thập kỷ qua, BRI là chính sách đối ngoại chiến lược của ông, nhằm mở rộng khả năng thương mại và tăng cường ảnh hưởng chính trị của Trung Quốc. Việc đưa châu Âu và châu Á vào một mạng lưới thương mại chặt chẽ hơn, với Trung Quốc làm đầu mối, đang thách thức vị thế thống trị của Hoa Kỳ, vì điều này hàm ý châu Âu và châu Á là sân sau của Trung Quốc.

Sáng kiến BRI kết hợp nhiều lợi ích kinh tế và chính trị trong nước với chiến lược toàn cầu nhằm củng cố sự kiểm soát của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Giống như nhiều sáng kiến ở cấp quốc gia, sáng kiến BRI rất lớn nhưng cũng rất thực dụng, và được quản lý bởi các quỹ khổng lồ.

Ở trong nước, BRI cho phép ông Tập tập trung kiểm soát các doanh nghiệp nhà nước và các ngành công nghiệp lớn của đất nước.Cùng với sự sụt giảmcủa xu hướng đầu tư xây dựng trong nước, các dự án của BRI trao cho các ngành công nghiệp Trung Quốc cơ hội để phân bổ lại nguồn năng lực thừa. Bắc Kinh cũng yêu cầu các công ty cấp tỉnh phải xin vay vốn cho các dự án BRI, tất nhiên là với sự chấp thuận của Đảng, để tăng cường tập trung kiểm soát.

Với quy môliên lục địa khổng lồ của BRI, ông Tập mong muốn Trung Quốc trở thànhthế lực lớn hơn trong tương lai, gây ảnh hưởng bằng sức mạnh cứng và mềm trên nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, dù cho sáng kiến này đầy tham vọng đến thế nào chăng nữa, thành công của nó còn phụ thuộc vào các yếu tố vượt ngoài tầm kiểm soát của Bắc Kinh.

Một trong những yếu tố này chính là nước Nga, vốn tự xem mình như là kẻ thống trịở lục địa Á-Âu. Mặc dù Tổng thống Vladimir Putin bày tỏ sựủng hộ đối với BRI, nhưng nhiều người trong chính quyền Tổng thống Nga vẫn tỏ ra thận trọng trước sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc ởTrung Á. Mặc cho mối quan hệ cá nhân nồng ấm giữa ông Putin và ông Tập, hai nhà lãnh đạo có cách tiếp cận rất khác nhau để giành lấy sức mạnh to lớn cho quốc gia của họ.

Tuy Moscow quan tâm đến công cụ kinh tế nhưng cũng sử dụng nhiều công cụ đa dạng khác để tác động đến hệ thống địa-chính trị. Trong khi đó, Bắc Kinh xem tăng trưởng kinh tế là công cụ chính, và BRI là trung tâm trong chiến lược đó. Theo Yu Jie, tác giả của một báo cáo có tiêu đề China's One Belt, One Road: A Reality Check thuộc Viện chinh sách của London School of Economics,Trung Quốc sẽ cần sự hậu thuẫn của Nga hoặc ít nhất là sự chấp nhận từ nước này.

Trong báo cáo này, bà Yu nêu ra các thách thức dài hạn của kế hoạch. Bà so sánh nó với Kế hoạch Marshall sau Thế chiến thứ hai, sáng kiến kinh tế do Hoa Kỳ đưa ra, giúp khôi phục lại nhiều nền kinh tế của các nước đồng minh bị tàn phá và cho phép Hoa Kỳ gầy dựng một mạng lưới toàn cầu với các nước đồng minh - các nền dân chủ tự do – và các giá trị. Tuy nhiên, BRI dường như không có tầm nhìn nào xa rộng hơn động lực kinh tế. Nhiều quốc gia đang đối mặt những vấn đề về quản trị, an ninh và xung đột sắc tộc, về lâu dài có thể khiến các khoản đầu tư thêm phần rủi ro.

Bà Yu kết luận rằng, đối với Trung Quốc, để cải thiện ngoại giao toàn cầu và tăng cường ảnh hưởng trên trường quốc tế, Trung Quốc cần phải dựa vào các chính sách "vượt xa mục tiêu bảo vệ lợi ích kinh tế của Trung Hoa". Bà cho rằng tính minh bạch cao hơn, và sự sẵn lòng, mong muốn, và nhu cầu của các nước đối tác mới là yếu tố quan trọng.

Với khoảng 900 tỷ đô la dành cho các dự án BRI ở 60 quốc gia, chính sách đối ngoại của Trung Quốc chắc chắn không thiếu tiền hoặc tham vọng. Nhưng liệu nó có thu hút được những quốc gia đó tham gia vào kế hoạch củaBắc Kinh hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Tầm nhìn của Bắc Kinh là gì? Liệu nó có đơn giản là một thế giới mà Trung Quốc, như đã từng trong quá khứ, là trung tâm của thế giới? Và làm thế nào để các nước khác cũng được lợi?

Những câu hỏi này có ý nghĩa rất quan trọngtrong bối cảnh Trung Quốc dùng tiền để mua sức ảnh hưởng toàn cầu.

Nguồn: The National – ND

Từ khóa: vành đai con đường, Trung Quốc, tầm nhìn, ảnh hưởng, thế giới