Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trong số những di sản mà tiến trình toàn cầu hóa để lại, kỳ quái nhất có lẽ là các ngôi nhà tiền chế vào những năm 1850. Chúng là các tòa nhà làm bằng tôn lượn sóng, bên trong có sẵn giấy dán tường, thảm, nội thất và hệ thống ống nước. Các tòa nhà được chế tạo tại Manchester, và được vận chuyển một quãng đường dài để đến California và Úc, mà ngày nay chúng ta vẫn còn có thể tìm thấy vài căn còn sót lại nơi đây.

Đây là minh họa bổ ích cho vài vấn đề: thứ nhất, năng lượng hơi nước đã cắt giảm phí vận chuyển xuống đáng kể khiến việc mang một ngôi nhà đến nửa kia trái đất không còn là chuyện điên rồ, và thứ hai là sức mạnh của tự do thương mại và chuyên môn hóa. Trong khoảng thời gian này, nhập khẩu các ngôi nhà hoặc trường học được xây dựng sẵn thì rẻ hơn là tìm kiếm nguyên liệu, chuyên gia và nhân công để xây dựng tại địa phương.

Phần lớn cho rằng hiện tượng này là do cơn sốt vàng ở California và Úc, nhưng nó đồng thời là minh chứng cho sức mạnh của lợi thế so sánh – một nguyên tắc của David Ricardo ra đời đúng vào 200 năm trước.

“Tỷ lệ nghèo đói ở Trung Quốc đã giảm từ 60% xuống còn 5% trong chưa đầy 30 năm”

Lợi thế so sánh là một trong những lý thuyết lúc đầu nghe có vẻ đơn giản, nhưng càng xem xét kỹ, bạn nhận ra nó là một lý thuyết mang tính cách mạng to lớn. Quan điểm mỗi quốc gia nên chuyên môn hóa ngành công nghiệp mà họ vượt trội là điều khá dễ hiểu. Nhưng Ricardo đã khai thác sâu hơn quan điểm này với phát biểu mỗi quốc gia sẽ trở nên giàu hơn miễn là các quốc gia đó chuyên môn hóa và tham gia tự do thương mại với các nước khác – ngay cả các nước có ngành công nghiệp phát triển kém nhất.

Điều này nghe khá là phi lý, khi mà não bộ của loài người được thiết kế để khao khát đạt được khả năng tự cung tự cấp hơn là phụ thuộc vào người lạ.

Tuy nhiên, hoàn toàn có căn cứ chứng minh cho lý thuyết lợi thế so sánh. Trong phần lớn dòng lịch sử, tự do thương mại thực sự đã đem lại lợi ích cho mọi thành phần của nền kinh tế. Ở giai đoạn hiện tại, hãy nhìn vào trường hợp của Trung Quốc. Vào năm 1990, khi Trung Quốc chưa hoàn toàn tham gia vào hệ thống thương mại toàn cầu, họ và khu vực Đông Á là nơi có tỷ lệ dân số thuộc diện nghèo lớn nhất thế giới: chiếm đến 60%. Nhưng ở hiện tại, con số đã giảm còn dưới 5% - một trong những tỷ lệ thấp nhất trên thế giới.

Vậy tại sao tự do thương mại đang dần trở nên lỗi thời? Lần đầu tiên trong cả một thế hệ, Nhà Trắng xuất hiện một người đàn ông công khai ủng hộ chủ nghĩa bảo hộ và mong muốn xóa bỏ các thỏa thuận thương mại. Năm ngoái, nhiều người Anh đã bỏ phiếu để rời khỏi một lục địa phát triển nhất trên thế giới về tự do thương mại.

Sai lầm mà rất nhiều nhà kinh tế học mắc phải là cho rằng những người như Donald Trump đơn giản là không hiểu vấn đề. Họ kết luận rằng lý thuyết lợi thế so sánh quá phức tạp. Và thái độ trịch thượng của các nhà kinh tế học, cho rằng mình hiểu biết rõ hơn người khác, cũng chẳng giúp giải quyết được vấn đề.

Mặt trái của tự do thương mại

Trên thực tế, ông Trump và những người hoài nghi về tự do thương mại cũng có những lý lẽ của riêng họ. Tự do thương mại giúp thu hẹp khoảng cách về thu nhập giữa các nước, nhưng cũng đồng thời làm tăng khoảng cách trong một quốc gia. Điều này hoàn toàn nhất quán với lý thuyết Ricardo đưa ra, ông chủ yếu tập trung vào cả đất nước hơn là từng hộ gia đình. Nếu một quốc gia ngưng sản xuất hàng dệt may và thay vào đó là chế tạo động cơ diesel, tổng thu nhập của quốc gia đó có thể tăng lên nhưng thu nhập của công nhân dệt may sẽ giảm mạnh.

Nói cách khác, tự do thương mại không phải lúc nào cũng có lợi cho mọi người kể cả trong giai đoạn toàn cầu hóa kiểu cũ, thời mà áo thun hoặc xe hơi được chế tạo từ quốc gia này rồi vận chuyển sang quốc gia khác. Và đó là một trong những lý do mà các nước giàu phải phát triển hệ thống phúc lợi xã hội và trợ cấp thất nghiệp.

Chuyện gì sẽ xảy ra nếu vấn đề này diễn ra trầm trọng hơn: nếu như lợi thế so sánh không thực sự hiệu quả như những gì nó được quảng bá? Một trong những kết luận mà Richard Baldwin đưa ra trong cuốn sách Cuộc Hội Tụ Lớn Lao đó là bản chất thuần túy của toàn cầu hóa đã thay đổi.

Ngày xưa, chính phủ các nước phương Tây có thể khai thác lợi thế so sánh bằng cách xác định đâu là ngành công nghiệp “bình minh” và “hoàng hôn” để đầu tư phù hợp. Nhưng, hãy nhìn vào câu chuyện của một công ty Việt Nam từng là đơn vị sản xuất năng suất thấp, chuyên sản xuất máy móc nông nghiệp và linh kiện.Vào những năm 1990, Honda đã thuê công ty này sản xuất các bộ phận xe hơi cho hãng. Honda cũng đã gửi sang nhiều kỹ sư để cải thiện năng lực sản xuất, chia sẻ công nghệ và chuyên môn, nhờ vậy mà năng suất đã tăng lên đáng kể. Hiện tại, đây là công ty chuyên xuất khẩu bộ phận máy móc cho không chỉ Honda mà còn cho nhiều hãng khác. Trong câu chuyện này, Honda, hay nói rộng ra là Nhật Bản đã xuất khẩu lợi thế so sánh một cách hiệu quả cho Việt Nam.

“Thuê ngoài”, một thuật ngữ được định nghĩa bằng chính tên gọi của nó, đã làm thay đổi hoàn toàn lý thuyết về lợi thế so sánh. Toàn cầu hóa trong quá khứ chỉ toàn nói về việc vận chuyển hàng hóa sang nước ngoài. Nhưng ngày nay, nó còn là về phương pháp sản xuất hàng hóa ở nước ngoài. Nó bao gồm những chuỗi cung ứng toàn cầu rộng lớn và phức tạp. Chẳng hạn như máy hút bụi của hãng Dyson được thiết kế ở Malmesbury (Anh) và sản xuất tại Malaysia. Hay hãng sản xuất máy bay Bombardier (Canada) với phần cánh được chế tạo ở Bắc Ireland và phần đuôi được chế tạo ở Mexico.

Cuộc cách mạng này không còn là điều mới mẻ, và nó cũng không được đánh giá cao bởi vì đi ngược lại với luật lệ quan trọng nhất trong hoạt động thương mại. Khi các công ty có thể xuất khẩu lợi thế so sánh xuyên biên giới, thì quy tắc bắt buộc trước đây là mọi quốc gia đều phải giành được phần thắng từ hoạt động tự do thương mại đã không còn đúng nữa rồi.

Rất nhiều bài học có thể rút ra từ việc này: Một là chính phủ cần tìm những phương pháp mới nhằm ngăn chặn các công ty chuyển đổi dòng thu nhập đến những khu vực trên thế giới, nơi mà họ có thể đóng mức thuế thấp nhất. Và khi nói đến Brexit, việc không đạt được thỏa thuận chắc chắn không phải là một tin tốt. Và chính sách theo đuổi chủ nghĩa thương mại đơn phương (của Trump) cũng không phải là một lời giải nếu bạn phá vỡ sự liên kết trong các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhưng điều quan trọng nhất là: các nhà hoạch định chính sách cần phải rút ra bài học. Trong suốt 200 năm qua, chúng ta đều tự nhủ rằng tự do thương mại sẽ giải quyết bất kì vấn đề kinh tế nào, nhưng điều này đã không còn đúng nữa.

Tác giả: Ed Conway

Nguồn: The Times - HN

Từ khóa: toàn cầu hóa, lợi thế so sánh, tự do, thương mại, Trump, Brexit