Thế giới không còn quan tâm đến TPP

TPP 0706

Các hiệp định thương mại chưa bao giờ được thiết kế để kiềm chế Trung Quốc hay duy trì sự ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực Châu Á

Kể từ khi chính quyền Trump quyết định không phê chuẩn Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP), các nhà hoạch định chính sách đối ngoại và giới học giả đã tin rằng, động thái này sẽ làm giảm mức độ ảnh hưởng của Mỹ trong nền kinh tế toàn cầu.

Trên trang Forbes, John Brinkley viết rằng, “Bằng việc rút khỏi TPP và theo đuổi chủ nghĩa biệt lập “Nước Mỹ trên hết”, Trump có vẻ như định xóa sổ cả hệ thống tự do thương mại toàn cầu. Động thái này đã mở đường cho Trung Quốc có cơ hội thống trị khu vực Đông Á cũng như cho phép Nga làm điều tương tự với khu vực Châu Âu.”

Bình luận trên tờ The Los Angeles Times về động thái rút khỏi TPP, bà Jessica Meyers nhận định rằng, “Động thái này khiến Bắc Kinh vô cùng hân hoan. Trung Quốc không còn phải lo lắng về một thỏa thuận thương mại do Mỹ dẫn dắt – điều mà các quan chức Trung Quốc nhìn nhận như một nỗ lực nhằm kiềm chế sự trổi dậy của Trung Quốc. Những nhà lãnh đạo Trung Quốc vừa tìm được một cơ hội hiếm hoi để tác động đến hệ thống địa chính trị thế giới và xúc tiến một chương trình nhằm hướng thương mại toàn cầu theo ý đồ của Trung Quốc.”

Trên tờ The New York Times, ông Richard Bush, một thành viên của viện Brookings, nhận định rằng, “Câu hỏi đặt ra trong dài hạn là, có phải Mỹ đang rút lui khỏi khu vực Châu Á và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho Bắc Kinhtrong việc thúc giục các quốc gia trong khu vực phải lựa chọn giữa Trung Quốc và Mỹ”.

Quan điểm trên – một quan điểm sáo rỗng điển hình từ những nhà hoạch định chính sách cấp cao – là quan điểm sai lệch một cách sâu sắc và nguy hiểm. TPP không thể kiềm chế được sự ảnh hưởng của Trung Quốc, cũng như nó chưa bao giờ được tạo ra cho mục đích đó.

Khi xét đến quan điểm sai lệch này, cần phải lưu ý rằng một vấn đề quan trọng rằng, những người phát biểu nhận định này cũng tương tự những ai đã từng khẳng định rằng, chiến thắng trong Chiến tranh Việt Nam là điều kiện trọng yếu để Mỹ có thể duy trì tầm ảnh hưởng toàn cầu của mình. Họ cũng là những người từng quả quyết rằng Saddam Hussein đang sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt. Trong quá khứ, những khẳng định của họ chưa bao giờ là đúng, và hiện tại cũng vậy, những tranh luận cho rằng rút khỏi TPP đồng nghĩa với việc Mỹ mất đi sức ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu là hoàn toàn không có căn cứ.

TPP từng được ca ngợi là một hiệp định kinh tế khổng lồ, chiếm 40% giá trị nền kinh tế toàn cầu, và hoạt động như một nền tảng kinh tế quan trọng trong chính sách đối ngoại “xoay trục sang Châu Á” của chính quyền ông Obama. Điều ngạc nhiên là, những lời ca ngợi này là hoàn toàn sai lệch và không có ý nghĩa. Tuy được giới thiệu như một phần của kế hoạch “xoay trục sang Châu Á”, nhưng thỏa thuận TPP thực ra tập trung nhiều hơn vào các quốc gia nằm ở Tây bán cầu. Trong số 12 quốc gia tham gia TPP (Canada, Mỹ, Mexico, Peru, Chile, New Zealand, Úc , Brunei, Singapore, Malaysia, Việt Nam, Nhật) chỉ có 5 nước nằm ở Châu Á. Và trong khoảng 750 triệu công dân của các nước tham gia hiệp định này, thì có 500 triệu người sống ở Châu Mỹ. Tương tự, con số “40% nền kinh tế toàn cầu” đã bị diễn giải sai lệch một cách có chủ đích. Nếu không tính đến nền kinh tế Mỹ, hiệp định TPP sẽ chỉ chiếm 15% giá trị GDP toàn cầu.

Tương tự với những quan điểm cho rằng TPP sẽ có những tác động ý nghĩa đến nền kinh tế. Đã có nhiều cuộc đàm phán để quyết định xem loại thuế nào sẽ được cắt giảm, đối với hàng ngàn sản phẩm, và cũng đã có những giai thoại cho rằng TPP sẽ giúp nhà xuất khẩu Mỹ phát triển mạnh mẽ cũng như tạo mới hàng ngàn việc làm cho người lao động Mỹ. Tuy nhiên, chẳng ai đề cập đến một thực tiễn rằng, thuế quan vốn dĩ đã khá thấp đối với hầu hết các loại sản phẩm, vì vậy, kể cả khi có cắt giảm thêm nhiều loại thuế, thì tác động đối với nền kinh tế cũng không mang nhiều ý nghĩa thực sự. Nếu giảm thuế từ 5% xuống một nửa, thì lợi ích thực sự tạo ra cũng chỉ là 2,5%. Những dấu hiệu thực sự cho thấy mức độ tác động không đáng kể của hiệp định đã bộc lộ rõ nét, khi mà các mô hình kinh tế lượng, từ những người ủng hộ TPP mạnh mẽ nhất, cũng chỉ đưa ra những con số dự đoán rất nhỏ đối với sự gia tăng về GDP và việc làm ở Mỹ, trong 10 năm sau khi hiệp định được phê chuẩn. Quốc gia được dự đoán sẽ thu được nhiều lợi ích nhất từ TPP là Việt Nam, và dĩ nhiên, là do những dự đoán về tăng trưởng trong hoạt động xuất khẩu từ Việt Nam đến thị trường Mỹ, và cũng không tạo ra tăng trưởng xuất khẩu theo chiều ngược lại hay tạo thêm việc làm tại Mỹ. Tất nhiên, Mỹ đã có sẵn những hiệp định thương mại tự do với Canada, Mexico, Peru, Chile, Úc và Singapore. Vậy nên, chỉ có Brunei (với dân số 423.000 người), New Zealand, Malaysia, Việt Nam và Nhật Bản là thực sự được bổ sung vào hệ thống, và hàng rào thuế quan của Nhật Bản vốn dĩ cũng đã rất thấp, thậm chí bằng không trong gần như toàn bộ các mặt hàng. Nói một cách ngắn gọn, tác động của hiệp định này không nhiều như người ta tưởng, khi xét về mặt kinh tế.

Mục tiêu thực sự của TPP

Nhưng dĩ nhiên, mục đích của hiệp định này chưa bao giờ là để thúc đẩy thương mại hay tạo thêm việc làm. Mùa thu năm 2009, trong một cuộc họp tại Nhà Trắng, bàn về các kế hoạch sơ bộ nhằm phát triển ý tưởng TPP, tôi đã được thông tin rằng, mục tiêu chính của TPP là để trấn an các đồng minh và các đối tác hữu nghị trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương rằng Mỹ sẽ tiếp tục thực hiện cam kết bảo vệ và duy trì vai trò lãnh đạo của mình trong khu vực.

Kế hoạch này vấp phải hai vấn đề. Thứ nhất, nó được tạo ra để giải quyết một vấn đề không có thật. Thứ hai, bất kể mục đích thực sự của nó là gì, bởi vì hiệp định được đàm phán ở đây là về các thỏa thuận thương mại, vậy nên các thỏa thuận này cần phải được giải trình với Quốc hội về những lợi ích cơ bản mà nó sẽ đem lại cho nền kinh tế Mỹ.

Thực sự là chẳng có một yêu cầu thiết thực nào buộc Mỹ phải trấn an các nước ở Châu Á về những cam kết của Mỹ đối với khu vực. Singapore và một vài lãnh đạo khác ở khu vực Đông Nam Á đã từng đặt vấn đề về mức độ cam kết của Mỹ sau khi tổng thống và phó tổng thống Hoa Kỳ không thể thực hiện những chuyến công du dài ngày để tham dự vào một số hội nghị cấp cao của khu vực. Và điều này khiến người ta nghĩ rằng, Mỹ đã không còn quan tâm và đang dần dần rút lui.

Hiện tại, dĩ nhiên, nếu bạn là Singapore hay những quốc gia nhỏ nằm ở rìa của khu vực Châu Á, và bạn muốn hợp tác thương mại với Trung Quốc, nhưng lại không muốn bị quốc gia này chi phối quá nhiều như bài học kinh nghiệm từ Hồng Kông. Vậy nên bạn cũng mong mỏi được hợp tác với Mỹ để cân bằng những ảnh hưởng từ Trung Quốc. Các lãnh đạo Singapore đã vài lần đề cập đến một “điểm đắc địa”, nằm ở vị trí cân bằng hoàn hảo những ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Mỹ. Ở vị trí đắc địa này, một quốc gia như Singapore sẽ có thể trở nên giàu có nhưng vẫn duy trì được mức độ tự chủ cao về chính trị. Vậy nên, họ chú trọng giữ chặt quan hệ với Mỹ, và tỏ ra nhạy cảm khi các lãnh đạo Mỹ không tham dự một hội nghị thượng đỉnh, và thậm chí phê phán rằng Mỹ đang bỏ rơi khu vực này. Ở một góc độ nào đó, đây là hành động khá dễ hiểu. Nhưng, đó vẫn là những thông tin không có thật và là những lập luận không có căn cứ. Suy cho cùng, Hạm đội 7 của Mỹ vẫn đang đóng quân tại cảng Yokusuka, Nhật Bản trong suốt 70 năm qua. Người Mỹ vẫn tiếp tục duy trì 30,000 binh lính tại Hàn Quốc, và khoảng 50,000 nữa tại Nhật Bản, đảo Guam và vài nơi khác trong khu vực. Họ vẫn đang tiếp tục thuê cảng của Singapore làm nơi tiếp nhiên liệu và sửa chữa tàu. Nếu Mỹ đã rút lui hay đang trong tiến trinh rút lui khỏi Châu Á, tại sao quân đội của họ vẫn ở lại? Tại sao Hải quân Mỹ vẫn thực hiện những cuộc tuần tra trên biển Đông để kêu gọi “Tự do hàng hải”? Thực tế, Mỹ chưa bao giờ rời khỏi hay lên kế hoạch rời khỏi khu vực này.

Mỹ đã và đang tiếp tục chịu thâm hụt thương mại với nhiều nước Châu Á. Dĩ nhiên, những nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng thần kỳ như Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, Malaysia và Trung Quốc đã và đang tiếp tục được hưởng lợi rất nhiều từ hoạt động xuất khẩu đến thị trường Mỹ. Nhiều đến nỗi, các doanh nghiệp và người lao động Mỹ đã phàn nàn quyết liệt về chính sách thương mại không công bằng của các nước Châu Á. Vì thế, đây từng là điều không thể tránh khỏi, khi Quốc Hội Mỹ phán xét các thỏa thuận thương mại với khu vực Châu Á – Thái Bình Dương dựa trên nền tảng rằng, liệu thỏa thuận đó có tạo ra thâm hụt thương mại cho Mỹ hay đem lại tăng trưởng đáng kể cho nền kinh tế và số lượng việc làm ở Mỹ.

Phần lớn các thỏa thuận thương mại không thực hiện được yêu cầu này. Bởi vì, nội dung các cuộc đàm phán thường không đề cập đến những chủ đề như thao túng tỷ giá và trợ cấp đầu tư, mặc dù đây là những nhân tố ảnh hưởng to lớn đến cân bằng thương mại, tính cạnh tranh, và dòng chảy việc làm. Những chủ đề này quan trọng hơn nhiều so với rào cản thuế quan và những chủ đề về thương mại khác, được đề cập trong nội dung đàm phán của TPP.

Không thể ngăn cản kinh tế Trung Quốc phát triển

Khi đàm phán TPP đã diễn ra và dễ nhận thấy lợi ích kinh tế của TPP đối với Mỹ không đáng kể, Nhà Trắng và những nhà hoạch định chính sách cấp cao ở Mỹ đã chuyển hướng sang nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ngăn chặn sự trỗi dậy từ nền kinh tế khổng lồ của Trung Quốc. Tổng thống Obama và những lãnh đạo cấp cao của Mỹ và các nhà kinh tế học đã nhận định rằng, nếu TPP không được phê chuẩn, Trung Quốc sẽ có cơ hội viết lại các quy tắc thương mại trong tương lai, các quốc gia Châu Á sẽ ký kết những hiệp định tự do thương mại với Trung Quốc và tầm ảnh hưởng của quốc gia này trong khu vực sẽ tăng lên.

Nhưng, lập luận này là không đáng tin cậy vì hai lý do. Thứ nhất, khi các quốc gia Châu Á – Thái Bình Dương tham gia đàm phán TPP, họ cũng đồng thời đang đàm phán với Trung Quốc về Hiệp định đối tác toàn diện khu vực (RCEP) – một hiệp định không có sự tham gia của Mỹ. Không có quốc gia nào tuyên bố họ sẽ không ký kết RCEP với Trung Quốc nếu họ đạt được đồng thuận về TPP với Mỹ. Vì vậy, rõ ràng là TPP cũng không thể cản trở tiến trình ký kết RCEP.

Thứ hai, TPP sẽ không thể kiềm chế sự gia tăng ảnh hưởng từ Trung Quốc. Bởi vì, tầm ảnh hưởng đó không được tạo ra từ các thỏa thuận thương mại. Trung Quốc đã trở thành nhà cung ứng hàng đầu tại thị trường Mỹ, và vì thế, họ cũng là đối tác mua hàng lớn nhất của các quốc gia Châu Á, đối với các sản phẩm linh kiện và vật liệu. Các sản phẩm này sẽ được lắp ráp hàng loạt, và thành phẩm của chúng được xuất khẩu tới Mỹ cũng như nhiều nơi khác trên thế giới. Trung Quốc cũng đã trở thành một chủ nợ và là nhà đầu tư khổng lồ. Tầm ảnh hưởng ngày càng gia tăng của họ đến khu vực Châu Âu, Nam Mỹ, Châu Phi, Châu Á và Trung Đông không phải bắt nguồn từ các hiệp định tự do thương mại mà là từ các khoản đầu tư, đặc biệt là từ khoản đầu tư trong dự án Một Vành Đai Một Con Đường và từ Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) mới được thành lập. Trung Quốc đang dần trở thành một thế lực kinh tế to lớn, nhờ vào khả năng cạnh tranh cao, và sở hữu một nguồn vốn dồi dào cho phép họ thực hiện đầu tư và cho vay đến khắp nơi trên thế giới.

Ngược lại, trong nền kinh tế toàn cầu, Mỹ đang dần chuyển vai thành người mua hàng và là con nợ lớn của thế giới. Họ không còn giữ vai trò là nhà đầu tư hay người cho vay, như những gì họ từng làm sau Thế Chiến II, trong giai đoạn tái thiết Châu Âu và Châu Á.

Không có hiệp định thương mại nào, kể cả TPP, có thể duy trì hay mở rộng sức ảnh hưởng của Mỹ đến thị trường Châu Á. Bằng cách khôi phục lại khả năng cạnh tranh cũng như trở thành nguồn cung vốn cho vay và đầu tư chính của thế giới (như những đặc điểm mà họ từng sở hữu), người Mỹ mới có thể duy trì được tầm ảnh hưởng của mình đến Châu Á và phần còn lại của thế giới.

Tác giả: Clyde Prestowitz - Nhà sáng lập và là chủ tịch của Viện Nghiên Cứu Kinh Tế Mỹ

Nguồn: The American Prospect - HN

Từ khóa: TPP, RCEP. Mỹ, Trung Quốc, Tự do, thương mại, đàm phán, hiệp định, Châu Á