Từ TPP đến thỏa thuận thương mại tự do khu vực châu Á - Thái Bình Dương?

Đàm phán cho Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) là đàm phán thương mại quan trọng nhất đang được tiến hành trên toàn cầu.

TPP gồm 12 quốc gia: Australia, Brunei, Canada, Chile, Nhật Bản, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore, Mỹ và Việt Nam. Tổng GDP của các nền kinh tế tham gia TPP là khoảng 27,7 nghìn tỷ USD, tương đương 40% GDP toàn cầu và 1/3 thương mại thế giới.

Thu nhập tăng thêm cho các nước TPP và phần còn lại của thế giới được ước tính tương ứng 110 tỷ USD và 295 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, TPP sẽ tác động tiêu cực đến các nền kinh tế khác tại châu Á, đặc biệt là Trung Quốc Dự báo thu nhập của nước này sẽ giảm khoảng 35 tỷ USD mỗi năm khi TPP trở thành hiện thực.

Được đàm phán song song cùng thời điểm với TPP là Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) giữa các nước ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Ấn Độ. Nếu đàm phán thành công, hiệp định này ước tính sẽ tạo ra cho các nước tham gia trên 300 tỷ USD mỗi năm.

Ngoài đàm phán cho 2 hiệp định thương mại tự do quan trọng này, châu Á cũng sẽ là khu vực đạt nhiều lợi ích nhất một khi thống nhất được việc cho ra đời một hiệp định thương mại rộng hơn của cả khu vực châu Á Thái Bình Dương là FTAAP. Nếu trở hiện thực, hiệp định này có thể tăng tổng thu nhập toàn cầu thêm hơn 1,9 nghìn tỷ USD.

Điều này đặt ra câu hỏi: tại sao không theo đuổi FTAAP ngay từ bây giờ?

Tại Hội nghị thượng đỉnh APEC Bắc Kinh diễn ra vào năm ngoái, các nhà lãnh đạo đã tái khẳng định cam kết của mình về một FTAAP và thống nhất thực hiện nghiên cứu chiến lược về cách thức đạt được nó. Tuy nhiên, rõ ràng rằng FTAAP sẽ được xây dựng trên nền tảng TPP và RCEP.

Để hiểu cho sự thiếu nhiệt tình của Mỹ đối với FTAAP mà thay vào đó là quyết tâm theo đuổi TPP, chúng ta cần nhìn nhận vai trò của TPP trong mối quan hệ cạnh tranh về thị trường lẫn ảnh hưởng giữa Mỹ và Trung Quốc tại các thị trường thứ 3, và sâu hơn là tầm nhìn khác biệt về cơ chế quản trị toàn cầu.

Tiếp cận thị trường nước ngoài đã và đang là một động cơ quan trọng đối với tăng trưởng của Mỹ và Trung Quốc. Trung Quốc đang trải qua những thách thức kinh tế đáng kể bao gồm dư thừa sản xuất trong tất cả các ngành công nghiệp trọng yếu; dư thừa nguồn cung thị trường tài sản và mức nợ của chính phủ - ước tính khoảng 250% GDP. Điều này diễn ra tại thời điểm Trung Quốc đang nỗ lực tái cân bằng nền kinh tế, chuyển từ phụ thuộc quá mức vào đầu tư sang lấy tiêu dùng và dịch vụ làm động cơ cho tăng trưởng. Việc tăng trưởng chậm lại của kinh tế Trung Quốc và tác động của quá trình cải cách đã tạo ra áp lực tìm kiếm thêm các thị trường bên ngoài.

Tại Mỹ, Tổng thống Obama đã nhấn mạnh xuất khẩu là động lực chính cho tăng trưởng. Thực tế, trong thập kỷ qua xuất khẩu là khu vực tăng trưởng nhanh nhất trong các hợp phần GDP của nước Mỹ. Chính sách của Tổng thống Obama là tăng gấp đôi xuất khẩu của Mỹ trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2015. Khi các công ty Mỹ và Trung Quốc cùng cạnh tranh, TPP sẽ mang lại cho các nhà xuất khẩu Mỹ cơ hội tiếp cận thị trường châu Á với nhiều ưu đãi và cơ hội này sẽ tăng lên khi có nhiều nước hơn nữa tham gia TPP.

Một mục đích quan trọng khác của Mỹ thông qua TPP là thiết lập các nguyên tắc thương mại và đầu tư tại khu vực châu Á Thái Bình Dường. Tổng thống Obama đã nói rằng nếu không có TPP thì Trung Quốc sẽ là nước viết nên các quy tắc về thương mại và đầu tư tại châu Á.

TPP sẽ xây dựng và tăng cường các quy định hiện có trong WTO như về sở hữu trí tuệ, về các quy định giải quyết những phát sinh từ phát triển kinh tế hiện đại như chuỗi cung ứng và doanh nghiệp nhà nước. Các quy tắc này sẽ đảm bảo một sân chơi bình đẳng cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp Mỹ. Quan trọng hơn, TPP sẽ củng cố quan điểm của Mỹ về mối quan hệ chính phủ - thị trường tại khu vực châu Á.

Nói rộng hơn, TPP phản ánh cam kết của Mỹ với các thị trường giới hạn sự tham gia của chính phủ trong nền kinh tế. Quan điểm về một vai trò phù hợp của chính phủ đã được phản ánh trong khuôn khổ Tổ chức thương mại thế giới (WTO), tuy nhiên TPP tách rời với các cam kết đa phương của WTO. Hiệp định thương mại tự do đang đàm phán giữa Mỹ và EU – 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới – là một ví dụ cho xu hướng xa rời chủ nghĩa đa phương.

Sự xa rời chủ nghĩa đa phương trong thương mại quốc tế là phản ứng trước sự nổi lên của Trung Quốc. Lần đầu tiên kể từ sau thế chiến thứ 2, việc một quốc gia có đủ tiềm lực kinh tế để thể hiện vai trò lãnh đạo tại châu Á lẫn sở hữu cái nhìn khác biệt về cách mà các nền kinh tế nên phát triển đã được các quốc gia khác nhìn nhận lại.

Để xác định tầm nhìn của Trung Quốc đối với châu Á có thể xem các thỏa thuận chính trị và kinh tế hiện nay của Trung Quốc như những chỉ báo về các giá trị và mô thức kinh tế mà Trung Quốc muốn thực thi trên phạm vi quốc tế. Điều này có thể được định nghĩa ở phạm vi rộng là kinh tế thị trường nhưng chính phủ nắm vai trò quản lý trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế quan trọng cùng với một hệ thống chính trị đơn đảng duy nhất.

Nếu đây là mô hình và khung quy chuẩn mà Trung Quốc muốn theo đuổi vì lợi ích của mình thì TPP phản ánh sự ngược lại từ phía Mỹ. Các nguyên tắc của TPP về doanh nghiệp nhà nước giới hạn vai trò của chính phủ trên thị trường; TPP cam kết về khả năng tiếp cận thông tin và Internet để hỗ trợ cho nền kinh tế kỹ thuật số; nó cũng yêu cầu quá trình đưa ra các quy định phải minh bạch, rộng mở với tất cả các bên liên quan và tương thích với quản trị dân chủ. Các nguyên tắc này là những ràng buộc cho các bên tham gia TPP với tầm nhìn của Mỹ về cách thức phát triển kinh tế, sắp xếp chính trị và vai trò của chính phủ trên thị trường.

Nhìn trên phương diện này, TPP là một phần quan trọng trong cuộc canh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc về thị trường và vai trò lãnh đạo tại châu Á. Đây là lý do tại sao chúng ta không nên kỳ vọng quá sớm về một hiệp định FTAAP, mặc dù rõ ràng nó sẽ mang lại rất nhiều lợi ích.

Tác giả: Tiến sĩ Joshua Meltzer là thành viên Viên kinh tế và phát triển toàn cầu Brookings; Giáo sư về nghiên cứu quốc tế Trường Johns Hopkins. Các tác phẩm của ông tập trung vào pháp luật thương mại và chính sách quốc tế liên quan đến WTO và các hiệp định thương mại tự do.

Theo http://www.brookings.edu - PC

Từ khóa: TPP, FTAAP, Trung Quốc, Mỹ, hiệp định, thương mại, tự do, châu Á, Thái Bình Dương