Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Biarritz vào tháng trước, các nhà lãnh đạo đã cùng nhau bàn bạc về việc cải tổ Tổ chức Thương mại Thế giới. Tuy nhiên, trong bối cảnh Hoa Kỳ nỗ lực làm suy yếu WTO, nhiều khả năng thế giới sẽ được xác lập trật tự mới, trong đó các thỏa thuận thương mại sẽ thay thế các nguyên tắc thương mại, đồng thời, chính trị “vũ lực” sẽ thay thế cho hệ thống phân xử tranh chấp.

BUENOS AIRES – Vào những năm 1980, chính quyền của Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan đã buộc Nhật Bản chấp nhận hạn chế xuất khẩu “tự nguyện”, nhất là hạn chế xuất khẩu ô tô, nhằm làm giảm thâm hụt thương mại của Mỹ, đồng thời bảo vệ các công ty Mỹ khỏi cuộc cạnh tranh với Nhật. Tới năm 1994, thâm hụt của Mỹ đã giảm dần, các nhà sản xuất ô tô Mỹ cũng có khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh nên những hạn chế nói trên được xóa bỏ. Năm tiếp theo (năm 1995), WTO được thành lập, và các hạn chế “tự nguyện” đầy bất công kiểu như trên đã bị cấm.

Kể từ đó, Nhật Bản - đất nước với thương mại chiếm khoảng 35% GDP – trở nên cực kỳ ủng hộ các quy tắc thương mại đa phương. Tuy nhiên, lập trường của Nhật có lẽ đang thay đổi trước những đòn tấn công ngày càng dồn dập từ Tổng thống Mỹ Donald Trump vào hệ thống thương mại dựa trên quy tắc.

Gần nhất, Nhật Bản đã đồng ý đàm phán với Hoa Kỳ một thỏa thuận thương mại ưu đãi song phương. Động thái này có khả năng thách thức một trong những trụ cột của hệ thống thương mại đa phương: quy tắc Tối huệ quốc (MFN). Quy tắc MFN quy định, các nước có nghĩa vụ áp dụng cách đối xử như nhau cho tất cả các thành viên WTO nếu nước này áp dụng bất kỳ một nhượng bộ hoặc đặc quyền nào đối với quốc gia đối tác trong thỏa thuận thương mại. Trong trường hợp này, Nhật Bản lại một lần nữa đóng vai kẻ tự nguyện, dưới áp lực của Mỹ.

Theo các báo cáo ghi lại, Trump đã đưa ra cho phía Nhật Bản sự lựa chọn rõ ràng: hoặc mở cửa thị trường nông sản cho Mỹ (Nhật Bản vốn bảo hộ ngành nông nghiệp ở mức độ cao), hoặc phải đối mặt với mức thuế quan mà Mỹ áp lên ô tô và các mặt hàng công nghiệp xuất khẩu khác của Nhật. Có vẻ như, việc tiếp cận thị trường nông nghiệp Nhật Bản sẽ xoa dịu các mối lo ngại về an ninh quốc gia của Trump đối với ô tô nhập khẩu từ Toyota and Honda - sự biện minh mà Trump dùng để tự cho phép mình phá vỡ các quy tắc của WTO khi thông qua chính sách thuế quan.

Tuy vậy, theo nguyên tắc đối xử tối huệ quốc, bất cứ ưu đãi nào trong thỏa thuận sẽ phải được mở rộng áp dụng tất cả các thành viên còn lại của WTO. Sẽ là trái nguyên tắc nếu Hoa Kỳ và Nhật Bản bắt tay nhau tạo ra một khu vực thương mại tự do không áp dụng quy tắc MFN. Tuy nhiên, một thỏa thuận thương mại phải loại bỏ tất các nghĩa vụ và các quy định bảo hộ thương mại đối với tối thiểu 90% mặt hàng giao dịch giữa hai bên thì mới đủ điều kiện trở thành một FTA. Thỏa thuận sắp tới giữa Mỹ - Trung không đáp ứng được tiêu chí này.

Chính quyền Trump dường như không bị ảnh hưởng trước vấn đề nói trên. Trong bối cảnh ông Trump đang lôi kéo mọi người vào một thế giới nơi mà thương mại bị kiểm soát, các thỏa thuận song phương dường như có sức ảnh hưởng hơn các nguyên tắc thương mại chung hoặc quy tắc đa phương. Về mặt kỹ thuật, nghĩa vụ MFN không thể bị loại trừ, dù Trump có cố ý vận dụng ngoại lệ về an ninh quốc gia và tuyên bố rằng thỏa thuận song phương là bước đầu tiên trong quá trình đạt đến một FTA toàn diện như một phép thử đối với hệ thống thương mại tự do hiện nay.

Bên cạnh đó, có vẻ như Liên Hợp Quốc đã vô tình đóng thêm một chiếc đinh vào quan tài của WTO khi thông qua Công ước quốc tế về Hòa giải. Mặc dù WTO đã có một cơ chế giải quyết tranh chấp được đánh giá cao nhưng công ước Singapore về Hòa giải được cho là sẽ đưa ra một phương pháp thay thế hiệu quả hơn trong việc giải quyết tranh chấp thương mại.

Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO từng được ví là một viên ngọc quý của tổ chức này. Cơ quan giải quyết tranh chấp có quyền tài phán bắt buộc đối với các tranh chấp phát sinh từ việc vi phạm những nguyên tắc mà WTO bảo vệ. Các thành viên có nghĩa vụ bắt buộc phải tuân thủ quyết định của ban hội thẩm được lập ra tạm thời bởi 3 chuyên gia độc lập. Các quyết định này có thể được duy trì, sửa đổi hoặc thay thế khi một trong các bên tham gia tranh chấp kháng cáo lên cơ quan phúc thẩm (gồm 7 thành viên). Phán quyết cuối cùng của Cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB) phải được tất cả các bên tranh chấp chấp nhận và thực thi.

Nhờ Trump mà cơ chế này đang dần bị vô hiệu hóa. Chính quyền Trump đã ngăn chặn việc thay thế các thẩm phán của Cơ quan phúc thẩm khi họ hết nhiệm kỳ, tuyên bố rằng họ đã vượt quá quyền hạn. Cơ quan phúc thẩm hiện chỉ có ba thành viên, đúng mức tối thiểu cần thiết để ký vào các phán quyết. Trừ khi Mỹ thay đổi lập trường trước thời điểm giữa tháng 12, khi mà nhiệm kỳ của hai thẩm phán nữa hết hạn, nếu không, Cơ quan phúc thẩm sẽ không thể tiếp tục duy trì hoạt động. Khi đó, một quốc gia phản đối phán quyết của WTO có thể khiến cho phán quyết đó rơi vào trạng thái lơ lửng bằng cách nộp đơn kháng cáo.

Công ước mới của Liên Hợp Quốc nhằm lấp đầy khoảng trống mà Cơ quan phúc thẩm WTO sẽ để lại. Nhưng hòa giải viên không thể giải thích các quy tắc hoặc áp đặt giải pháp; họ chỉ có nghĩa vụ hỗ trợ và tham vấn các bên đạt được thỏa thuận. Để bảo vệ hệ thống thương mại đa phương, cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO cần được đảm bảo. Việc thay thế cơ chế này bằng một cơ chế khác lỏng lẻo hơn có thể gây tác dụng ngược.

Dù tích cực thúc đẩy nhất nhưng chắc chắn Mỹ không phải nước duy nhất muốn làm suy giảm quyền lực của WTO. Một nhóm các nền kinh tế đang phát triển đã thể hiện thái độ và phát huy vai trò của mình, đặc biệt là Cuba, Ấn Độ, Nam Phi và Venezuela.

Thay vì thừa nhận sự yếu kém của các chính sách đối nội là nguyên nhân dẫn đến triển vọng kinh tế xấu, các quốc gia này lại đổ lỗi WTO vì đã đối xử không công bằng với các nước đang phát triển. (Trump nhấn mạnh rằng điều ngược lại mới là đúng) Do đó, các nước này đặt điều kiện, chỉ chấp nhận cải cách WTO nếu vòng đàm phán Doha - vốn dĩ gần như không còn tồn tại – được thông qua. Như vậy, họ đang gián tiếp nỗ lực phá hủy một hệ thống dựa trên các quy tắc cung cấp khả năng dự đoán cho các nhà đầu tư và do đó cho phép nhiều nước đang phát triển thịnh vượng.

Ngay cả Nhật Bản cũng đang tự mình thách thức hệ thống thương mại tự do. Tháng trước, nước này đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chặt chẽ hơn đối với các hóa chất mà Hàn Quốc cần nhập khẩu để sản xuất chất bán dẫn (mặt hàng xuất khẩu hàng đầu của Hàn Quốc) với lý do lo ngại về an ninh quốc gia. Sau đó, Nhật Bản đã loại bỏ Hàn Quốc khỏi danh sách các đối tác thương mại đáng tin cậy của họ, khiến Hàn Quốc đáp trả bằng cách tiếp tục loại Nhật Bản ra khỏi danh sách các đối tác thương mại của mình và rút khỏi hiệp ước chia sẻ thông tin tình báo quân sự Nhật-Hàn.

Tháng trước, trong hội nghị thượng đỉnh G7 diễn ra tại Biarritz, các nhà lãnh đạo một lần nữa đề cập việc cải tổ WTO. Tuy nhiên, khó mà hy vọng điều này sẽ thành công. Thay vào đó, chúng ta có thể chuẩn bị cho sự ra đời một trật tự thế giới mới, trong đó các thỏa thuận thương mại song phương sẽ thay thế các quy tắc thương mại chung, và chính trị “vũ lực” sẽ thay thế cho hệ thống phán xử tranh chấp.

Nguồn: Project Syndicate

Từ khóa: WTO, giải quyết tranh chấp, trật tự mới.