Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nhật Bản và Hàn Quốc chưa bao giờ là những đối tác dễ chịu. Mặc dù cả hai đều có nền dân chủ vững chắc, nhưng quan hệ hai nước từ trước đến nay luôn bị sứt mẻ bởi các tranh cãi trong vấn đề lịch sử và lãnh thổ. Tuy vậy, hiện nay mới chính là thời điểm mà mối quan hệ Hàn Quốc – Nhật Bản trở nên tồi tệ nhất, kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1965 cho đến nay.

Mối quan hệ bắt đầu suy yếu từ tháng 7/2019, khi Bộ thương mại Nhật Bản ban hành các điều kiện cấp phép mới, cản trở việc xuất khẩu 3 loại hóa chất quan trọng mà Hàn Quốc cần dùng đến để sản xuất các sản phẩm công nghệ cao như chất bán dẫn và màn hình. Quan chức Nhật Bản tuyên bố rằng, bước đi trên là cần thiết để ngăn chặn hoạt động xuất khẩu bất hợp pháp các nguyên liệu nhạy cảm trên sang Hàn Quốc nhằm mục đích sử dụng trong quân sự. Hàn Quốc cho rằng lập luận trên là thiếu cơ sở, và người tiêu dùng nước này đã phát động một cuộc tẩy chay hàng hóa Nhật, từ bia cho đến quần áo.

Hàn Quốc cho rằng, Nhật Bản đang cố trừng phạt nước này vì một phán quyết năm 2018 của Tòa án Tối cao Hàn Quốc yêu cầu Tập đoàn Công nghiệp nặng Mitsubishi của Nhật Bản phải bồi thường cho những lao động Hàn Quốc bị cưỡng bức trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng bán đảo Triều Tiên nửa đầu thế kỷ 20. Nhật Bản thì cho rằng, hiệp ước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1965 – bao gồm các khoản viện trợ và cho vay với tổng trị giá 500 triệu USD – đã giải quyết tất cả các câu hỏi liên quan đến bồi thường. Hàn Quốc phản bác lại lập luận của Nhật, cho rằng hiệp ước năm 1965 không bao gồm yêu cầu bồi thường dưới danh nghĩa cá nhân.

Cho dù ai đúng ai sai, Nhật Bản đã không chỉ dừng lại ở chất bán dẫn. Tháng 8/2019, nước này loại Hàn Quốc ra khỏi “danh sách trắng” – danh sách các nước được hưởng ưu đãi thương mại. Hiện nay, các doanh nghiệp xuất khẩu Nhật Bản phải xin phép chính phủ mỗi lần xuất khẩu sang Hàn Quốc các hàng hóa thuộc danh mục “mặt hàng chiến lược” – bao gồm 1,115 loại phụ tùng và nguyên liệu.

Hàn Quốc sau đó đã nộp đơn khiếu nại lên WTO về lệnh kiểm soát xuất khẩu của Nhật Bản và loại Nhật ra khỏi “danh sách trắng” của mình – danh sách các đối tác thương mại tin cậy. Nước này cũng thông báo sẽ không ký gia hạn Hiệp định bảo vệ tình báo quân sự Hàn Quốc - Nhật Bản' (General Security of Military Information Agreement, GSOMIA), một thỏa thuận song phương nhằm tạo thuận lợi cho quá trình trao đổi thông tin tình báo nhạy cảm giữa hai nước, bao gồm thông tin về chương trình hạt nhân và tên lửa của Bắc Triều Tiên.

Đòn đáp trả giữa hai nước đã gây ra các hậu quả kinh tế rõ ràng. Căng thẳng leo thang, cộng với tăng trưởng kinh tế chậm, đã khiến xuất khẩu của Hàn Quốc trong tháng 8 giảm 6.2% so với cùng kỳ năm ngoái. Cũng trong thời gian đó, doanh số bán ô tô của Nhật Bản tại Hàn Quốc giảm sâu đến 57%, phần lớn là do phong trào tẩy chay của người tiêu dùng, và số lượng du khách Hàn Quốc đến Nhật Bản cũng đã giảm phân nửa.

Tranh chấp có thể sẽ còn leo thang. Đặc biệt, nếu các tài sản của Tập đoàn Công nghiệp nặng Mitsubishi bị đem ra thanh lý vào năm tới theo phán quyết năm 2018 của tòa án, Nhật Bản có khả năng sẽ áp đặt thêm các biện pháp trả đũa cứng rắn hơn. Điều này sẽ đẩy quan hệ Nhật-Hàn vào bế tắc, ảnh hưởng sâu sắc cho cả hai nước – vì Nhật là thị trường xuất khẩu lớn thứ 5 của Hàn Quốc và Hàn Quốc là thị trường xuất khẩu lớn thứ 3 của Nhật – và cho toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.

Nhật Bản và Hàn Quốc là nước xuất khẩu lớn thứ tư và lớn thứ năm trên thế giới, và là mắt xích quan trọng trong các chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Tại thời điểm khi mà chủ nghĩa bảo hộ đang gia tăng trên toàn cầu – đặc biệt là bởi cuộc chiến thương mại đang kéo dài giữa Mỹ và Trung Quốc – và tại thời điểm khi mà rủi ro địa chính trị tăng cao, mâu thuẫn thương mại Nhật – Hàn sẽ làm tình hình kinh tế toàn cầu thêm trầm trọng.

Nhật Bản và Hàn Quốc là hai nước được hưởng lợi lớn nhất từ hệ thống thương mại đa phương sau Chiến tranh thế giới lần II, vì vậy, không nước nào tránh khỏi bị chỉ trích nếu phá hoại hệ thống đó. Như những gì mà các nhà lãnh đạo G20 đã nhấn mạnh tại Osaka hồi tháng 6, thương mại nên được “tự do, công bằng và không phân biệt đối xử”. Nhưng sự chỉ trích từ bên ngoài không đủ sức nặng để kiềm chế tình hình, khi mà công chúng ở cả hai nước dường như đều giữ quan điểm từ chối nhượng bộ.

Trên thực tế, bằng cách khơi dậy tinh thần dân tộc chủ nghĩa và sự ngờ vực đã bám rễ của công chúng dành cho nước còn lại, Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in và Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã dẫn dắt người dân ủng hộ lập trường cứng rắn của mình. Theo khảo sát mới nhất của Nikkei-TV Tokyo, 67% người Nhật ủng hộ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của chính phủ. Còn ở Hàn Quốc, cuộc thăm dò gần đây cho thấy phần lớn người dân tham gia phong trào bài trừ hàng Nhật, và 48% ủng hộ Hàn Quốc rút khỏi hiệp định GSOMIA.

Cơ hội tốt nhất để ông Abe và ông Moon hòa giải với nhau đó là sự can thiệp của Mỹ. Nhưng chính quyền của Tổng thống Donald Trump dường như chỉ dựa duy nhất vào lợi ích kinh tế Mỹ để đánh giá tình hình, và vì vậy, từ đó đến nay Mỹ vẫn giữ quan điểm không nhúng tay vào cuộc tranh cãi. Cách tiếp cận này của Mỹ đã không xét tới tầm quan trọng chiến lược to lớn của việc đảm bảo sự hợp tác liên tục giữa hai đồng minh lớn của mình tại châu Á, để kiềm chế tham vọng hạt nhân của Bắc Triều Tiên và cũng là để đối phó để sức ảnh hưởng đang lên của Trung Quốc.

Trên thực tế, Trung Quốc đã nắm lấy cơ hội được tạo ra bởi xung đột Nhật-Hàn để mở rộng tầm ảnh hưởng của mình, bao gồm cả việc đóng vai trò là người hòa giải. Tại cuộc gặp Ngoại trưởng ba bên hồi cuối tháng 8, Trung Quốc đã khuyến khích Nhật Bản và Hàn Quốc tiến hành đối thoại liên tục để giải quyết các khác biệt.

Sau khi Hàn Quốc thông báo nước này sẽ không ký gia hạn GSOMIA, quan chức cấp cao của Mỹ đã bày tỏ “quan ngại sâu sắc” và “thất vọng”, đồng thời kêu gọi Hàn Quốc quay trở lại hiệp định, vì đây là thành tố then chốt trong cấu trúc an ninh của Mỹ tại châu Á. Đó là một hành động khởi đầu, nhưng những gì mà chính quyền Trump thực sự cần phải làm đó là thuyết phục Nhật Bản và Hàn Quốc ngồi vào bàn đàm phán.

Thay vì trông chờ vào sự dẫn dắt của Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc phải tự nhận ra sự nguy hiểm mà mình tạo ra và biết tự kiềm chế bản thân. Cho dù có Mỹ hay không có Mỹ, hai nước vẫn cần phải tiềm ra biện pháp để phá vỡ thế bế tắc trước khi rơi vào tình huống mất kiểm soát.

Nguồn: Project Syndicate

Từ khóa: Hàn Quốc, Nhật Bản, tranh chấp thương mại, hạn chế xuất khẩu