Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các hiệp định đầu tư song phương đã là nguồn gốc của các cuộc tranh cãi chính trị trong những năm gần đây. Đây rõ ràng là sự gia tăng đáng báo động về số lượng các tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước.

Những hiệp định tạo ra một sự bất bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ của giữa các nước phát triển - nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài chủ yếu, và các nước đang phát triển - những người nhận đầu tư. Chúng dẫn đến sự gia tăng nguy cơ kiện tụng và có tác động tiêu cực đến lợi ích ròng của việc đầu tư của các nước tiếp nhận đầu tư.

Các nhà đầu tư đã bắt đầu tiến hành nhiều trường hợp chống lại các nước có hiệp định đầu tư song phương. Hơn nữa, lợi ích của các hiệp định này trong việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài được cho là khó có thể bù đắp cho các vụ kiện tụng chỉ nhằm vào các nước nhận đầu tư.

Đây là lý do tại sao có quan điểm rằng các mô hình hiệp định đầu tư song phương truyền thống cần phải được xem xét lại. Quan điểm này cho rằng cần tập trung vào việc phát triển một khung chính sách đầu tư nước ngoài thế hệ mới. Điều này là cần thiết bên cạnh việc việc thúc đẩy đầu tư nước ngoài, và cho phép các nước tiếp nhận để điều chỉnh chính sánh đầu tư trực tiếp nước ngoài cho phù hợp với các chính sách công của họ.

Những hiệp định được thiết kế để làm điều đó

Các hiệp định đầu tư song phương cho phép sử dụng trọng tài quốc tế trong tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước. Trọng tài có thể là cơ quan giải quyết tranh chấp của Ngân hàng Thế giới, Phòng Thương mại Stockholmhoặc Phòng Thương mại quốc tế tại Paris.

Ngoài ra có một tòa án khẩn cấp sẽ được thành lập theo. Trong lịch sử, Cơ quan giải quyết tranh chấp của Ngân hàng Thế giới đã xử lý 62% trường hợp, Ủy ban về Luật Thương mại Quốc tế của Liên hợp quốc đã giải quyết 28% trường hợp, Phòng Thương mại Stockholm giải quyết 5% và những cơ quan khác bao gồm tổ chức có trụ sở tại Paris giải quyết 5% số trường hợp còn lại.

Các trường hợp giải quyết tranh chấp đưa lên cơ quan Liên Hợp Quốc được đăng ký công khai. Đây không phải là các trường hợp mà có thể giải quyết được tại các diễn đàn khác. Và bên tranh chấp khi đưa vụ việc lên Liên Hợp Quốc đều được giữ bí mật cho đến khi cơ quan này viện dẫn đến các chứng cứ pháp luật. Điều này đã thay đổi.

Hơn 3 thập kỷ qua, số lượng các hiệp định đầu tư song phương đã tăng chóng mặt từ 500 của năm 1980 lên 2.923 năm 2014. Điều này là do sự cạnh tranh gay gắt giữa các nước đang phát triển để nhận được đầu tư trực tiếp nước ngoài, và đổi lại họ nghĩ răncó niềm tin rằng các khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Họ làm điều này vì nó giúp các nước tiếp nhận thu hẹp khoảng cách giữa tiết kiệm và đầu tư nội địa và giá trị vốn mà họ cần để đầu tư. Đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng mở cửa cho các công nghệ mới nhất và cho phép các nước đang phát triển để hội nhập sâu nền kinh tế của họ vào mạng lưới xuất khẩu toàn cầu.

Cơ quan của Liên Hợp Quốc đã phải làm trọng tài giải quyết từ 5 trong tổng số 12 vụ phát sinh trong năm 2000, với 12 trong số 14 vụ vào năm 2001, và 15 trong số 19 vụ năm 2002. Có 38 trường hợp do cơ quan của Ngân hàng Thế giới làm trọng tài dựa trên cáo buộc vi phạm hiệp định đầu tư song phương tính đến tháng 4 năm 2003. Con số này tăng gấp mười lần chỉ trong hơn mười năm, lên 436 trường hợp vào tháng 12 năm 2014. Điều này thể hiện rõ ràng là số lượng vụ việc mà Ngân hàng thế giới đã xử lý tăng mạnh cùng với sự xuất hiện của ngày càng nhiều các hiệp định đầu tư song phương.

Tại sao các nước đều coi hiệp định đầu tư là một ý tưởng tốt

Trong bối cảnh thiếu vắng một khuôn khổ đa phương, các hiệp định đầu tư song phương đã được các nước đang phát triển coi như giấy chứng nhận điểm đến an toàn cho đầu tư.

Cho đến nay, các nghiên cứu định lượng đang tập trung vào phân tích tác động của các hiệp định quốc tế xúc tiến đầu tư trực tiếp nước ngoài. Tuy nhiên, các kết luận nghiên cứu đã không có sự thống nhất. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng các hiệp định chỉ đơn thuần ảnh hưởng đến hướng di chuyển của dòng vốn đầu tư, chứ không phải là số lượng. Ví dụ điển hình là các công ty đa quốc gia đầu tư bằng con đường thông qua các nước như Hà Lan, ở đó có các điều khoản trong hiệp định đầu tư song phương có lợi cho các nhà đầu tư hơn.

Do đó, cũng không ngạc nhiên khi thấy rằng trong những năm gần đây các hiệp định đầu tư song phương trở thành nguồn gốc của các cuộc tranh cãi chính trị. Ít nhất là đã có 45 quốc gia và bốn tổ chức hội nhập khu vực đang xem xét lại hoặc đã sửa đổi hiệp định đầu tư của họ. Mục tiêu là đưa vào các quy định cam kết trước khi thành lập (đảm bảo đối xử quốc gia tối huệ quốc cho đầu tư) và các điều khoản hướng tới phát triển bền vững.

Nam Phi đã chấm dứt hiệp định đầu tư song phương với Hà Lan, Thụy Sĩ và Đức vào năm 2014. Tiếp đó nước này cũng đưa ra thông báo rằng sẽ chấm đầu tư song phương với Bỉ, Luxembourg, Tây Ban Nha và Indonesia. Nam Phi đang dần thay thế các hiệp định này theo bộ luật Khuyến khích và Bảo vệ Đầu tư.

Hiệp định truyền thống mang lại rủi ro quá mức cho các quốc gia chủ nhà

Sau sự bùng nổ tăng trưởng về hiệp định trong những năm 1990, hiện nay đang có xu hướng chậm lại. Điều này là do các nước đã nhận thức được rằng các hiệp định truyền thống mang lại rủi ro quá mức cho các quốc gia chủ nhà trong khi không có các quy định về nghĩa vụ của nhà đầu tư đóng góp cho các yêu cầu phát triển.

Số lượng các trường hợp tranh chấp giải quyết thông qua cơ chế trọng tài đã tăng đáng kể từ 50 trường hợp trong 2000 lên đến 608 trường hợp trong năm 2014. Phần đa trong số đó là khiếu nại của nhà đầu tư đã đẩy nước chủ nhà vào những rủi ro tài chính nghiêm trọng.

Tính hợp pháp thẩm vấn

Tài liệu về tác động của các hiệp định đầu song phương trong vấn đề  giải quyết tranh chấp bằng trọng tài chủ yếu là định tính, mà chủ yếu là việc chỉ nghiên cứu các trường hợp điển hình hay phân tích tính pháp lý của hiệp định. Những nghiên cứu này đã nêu lên được tính không nhất quán và đầy mâu thuẫn của toà án trọng tài. Điều này sẽ dẫn đến câu hỏi về tính hợp pháp kết quả giải quyết.

Các nghiên cứu khác đã chỉ ra những yếu tố đóng góp bổ sung cho việc làm rõ sự thiếu hụt của hệ thống. Chúng bao gồm sự thiếu minh bạch, chi phí cao và những lo ngại về năng lực của các trọng tài.

Đại đa số các tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước đều được khởi xướng bởi các nhà đầu tư đến từ các nước phát triển chống lại các nước đang phát triển. Điều này bất chấp thực tế là đầu tư trực tiếp nước ngoài của các nước phát triển sang các nước phát triển chiếm một thị phần lớn hơn nhiều trong đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu so với sang các nước đang phát triển. Tư pháp kém phát triển và đặc điểm riêng của các nước đang phát triển có thể giải thích sự bất thường này. Tuy nhiên, để xác định liệu thực tế này có phải đến từ nguyên nhân duy nhất là hiệp định đầu tư song phương hay không thì sẽ phải xem xét các yếu tố đóng góp khác.

Nghiên cứu của chúng tôi

Phân tích các trường hợp tranh chấp đầu tư xử lý bởi cơ quan giải quyết tranh chấp của Ngân hàng Thế giới cho thấy rằng hầu hết các trường hợp mang theo các nhà đầu tư đối với các nước có hiệp ước. Hơn nữa, lợi ích ròng ích của các nước có hiệp ước này là thấp hơn đáng kể so với các nước không có.

Phân tích của chúng tôi khẳng định sự cần thiết cho các quốc gia đang phát triển phải cảnh giác với các rủi ro liên quan với các điều ước truyền thống mà mối quan tâm duy nhất là bảo vệ các nhà đầu tư.

Những phát hiện của chúng tôi xác nhận tính đúng đắn của lời kêu gọi của các nước đang phát triển cho một khuôn khổ chính sách đầu tư nước ngoài mới. Điều này sẽ thúc đẩy đầu tư nước ngoài và cũng cho phép các nước đang phát triển điều chỉnh đầu tư phù hợp với các ưu tiên chính sách công trong nước của họ. Lợi ích xã hội và phát triển của các nước đang phát triển phải được bao gồm trong các cuộc đàm phán hiệp ước.

Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Khung chính sách đầu tư phát triển của phát triển bền vững là một bước tiến về phía trước. Một thế hệ mới của hiệp định đầu tư phải cân bằng giữa chính sách đầu tư và chiến lược phát triển của các nước chủ nhà trong khi đảm bảo hành vi đầu tư có trách nhiệm.

Theo http://www.bilaterals.org/ - PT

Từ khóa: Tại sao, các nước đang phát triển, không thực hiện cam kết đầy đủ, hiệp định đầu tư