Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Cùng với IMF và WB, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) là một trong những tổ chức quốc tế có danh tiếng nhất. Nhiệm vụ của WTO là tạo ra sân chơi bình đẳng để các nước có thể hoạt động thương mại theo những quy định chung. Tuy nhiên, trong con mắt của nhiều nước, việc trở thành thành viên của WTO cũng mang lại nhiều ý nghĩa chính trị tương đương với các lợi ích kinh tế.

WTO đang bị chỉ trích vì không theo kịp với những thay đổi có khả năng gây ảnh hưởng lớn đến thương mại thế giới. Nền kinh tế toàn cầu đang được đặt trong quá trình chuyển dịch không ngừng giữa các luồng hàng hóa, dịch vụ, các bí quyết, các luồng đầu tư và các chuỗi cung ứng xuyên quốc gia. Vì vậy, WTO đang phải đối măt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan: Tiếp tục sự mệnh ban đầu của tổ chức hay giải quyết các vấn đề thực tế mới đang nổi lên trong thế kỷ 21.

Khả năng phản ứng chậm chạp với những thách thức mới đã khiến WTO rơi vào thế kìm kẹp trong tình trạng bất ổn sâu sắc. Một dẫn chứng điển hình và hết sức cụ thể: Ngay từ khi khởi động Vòng đám phán Doha (năm 2001), các nước đang phát triển và các nước công nghiệp bị cuốn vào một cuộc xung đột gay gắt về hàng rào thuế quan và những rào cản thương mại trong nông nghiệp, và WTO đã đóng vai trò như một trung gian hòa giải trong cuộc xung đột này. Hai cơ quan chuyên môn của WTO đã thực hiện rất tốt nhiệm vụ của mình, đó là Cơ quan giải quyết tranh chấp và Trung tâm trọng tài & hòa giải thuộc Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO).

Hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì thương mại quốc tế và thực thi các quy định của WTO. Được thiết lập từ năm 1995, hệ thống này đã đạt được tỷ lệ đồng thuận thật sự ấn tượng, lên đến trên 80%, cao hơn rất nhiều so với các cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế khác ở cấp độ quốc gia. Hệ thống này bao gồm một loạt các vấn đề liên quan đến thương mại: hàng hóa, dịch vụ và quyền sở hữu trí tuệ. Nhờ vào cơ chế giải quyết tranh chấp của mình, thành công mà WTO đạt được trong việc điều chỉnh thương mại quốc tế suốt 15 năm qua là không hề nhỏ.

Hệ thống này được vận hành bởi Cơ quan giải quyết tranh chấp thuộc WTO (DSB). Cơ quan này thực chất là Đại hội đồng WTO, bao gồm đại diện của tất cả các quốc gia thành viên, được phân thành 2 cấp là Ban Hội thẩm (Panel Body) và Cơ quan phúc thẩm (Appellate Body). Các quyết định của DSB được thông qua theo nguyên tắc đồng thuận phủ quyết. Đây là một nguyên tắc mới theo đó một quyết định khởi tố tranh chấp chỉ không được thông qua khi tất cả thành viên DSB bỏ phiếu không thông qua. Nói cách khác, quyết định sẽ được thông qua khi có ít nhất một thành viên chấp thuận. Điều này đồng nghĩa với việc các quyết định của DSB hầu như được thông qua tự động vì khó có thể hình dung rằng một quyết định có thể bị bỏ phiếu chống bởi tất cả các thành viên DSB. Nguyên tắc này khắc phục được nhược điểm cơ bản của cơ chế giải quyết tranh chấp trong GATT (1947 – 1994) nơi áp dụng nguyên tắc đồng thuận truyền thống - mọi quyết định chỉ được thông qua khi tất cả các thành viên bỏ phiếu thông qua (mỗi thành viên đều có quyền phủ quyết quyết định) – một rào cản trong việc thông qua các quyết định của cơ quan giải quyết tranh chấp.

Mặc dù đã có một số lượng lớn các vụ việc tranh chấp được xử lý, tuy nhiên trên thực tế nhiều vụ tranh chấp được giải quyết chỉ cần thông qua tham vấn giữa các bên liên quan: tính đến thời điểm hiện tại, DSB nhận được 482 yêu cầu tham vấn từ các nước thành viên, ít hơn một nửa (chiếm 46%) so với các vụ việc được đưa ra điều trần trước Ban Hội thẩm. Trong đại đa số các trường hợp, Ban Hội thẩm và Cơ quan phúc thẩm đều phát hiện ra được các điểm vi phạm quy định WTO. Cuối cùng, chỉ có 19 trường hợp được xác định phải áp dụng các biện pháp trừng phạt hoặc nhượng bộ thương mại. Đây được coi là giải pháp cuối cùng trong trường hợp nước thành viên thua kiện không thực hiện các phán quyết bất lợi trong khoảng thời gian quy định.

Năm 2009, sau cuộc tranh chấp kéo dài suốt hơn một thập kỷ, Brazil đã được trao quyền để thực hiện các "biện pháp trả đũa" đối với sản phẩm của Mỹ. Đây được coi là kết quả chống lại chiêu bài "bảo hộ mậu dịch" của Mỹ đối với ngành công nghiệp bông. Ngoài ra WTO đã ra phán quyết, Brazil được phép áp đặt những biện pháp trừng phạt về sở hữu trí tuệ đối với các công ty của Mỹ. Đây là một trong 3 trường hợp "trả đũa chéo" hiếm hoi trong lịch sử WTO. Tuy nhiên, đến năm 2010, các hoạt động trừng phạt của Brazil tạm dừng nhờ vào một thỏa thuận giữa 2 nước. Theo đó, nhằm xoa dịu tranh chấp thương mại, Mỹ đồng ý đền bù cho ngành công nghiệp bông của Brazil khoản tiền 147,3 triệu USD mỗi năm, trả đều hàng tháng. Tuy nhiên, đến tháng 10/2013, vì lý do ngân sách, chính quyền Obama đã đặt dấu chấm hết cho những khoản thanh toán nói trên. Tháng 1/2014, Brzail một lần nữa đưa ra lời đe dọa sẽ có biện pháp trả đũa đối với một loạt sản phẩm và quyền sở hữu trí tuệ của Mỹ.

Trung tâm trọng tài & hòa giải thuộc Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) – sau đây gọi tắt là Trung tâm WIPO – được thành lập từ năm 1994 nhằm mục đích giải quyết các tranh chấp sở hữu trí tuệ liên quan đến các yếu tố thương mại giữa các bên. Trung tâm đã tham vấn cho 320 trường hợp, chủ yếu là các vấn đề liên quan đến bằng sáng chế (44%), công nghệ thông tin và viễn thông (17%), thương hiệu (9%) và bản quyền (7%). Đối tượng chủ yếu sử dụng dịch vụ của Trung tâm WIPO bao gồm các nghệ sĩ, nhà phát minh, nhà sản xuất và các trường đại học. Trung tâm WIPO cũng giải quyết các tranh chấp về tên miền, đã tiến hành gần 18.000 lượt tố tụng. Các quy trình, liên quan đến các tên miền .com, .org, .net cho phép người sử dụng đăng ký các tên miền liên quan đến thương hiệu cá nhân của họ.

Cơ chế giải quyết tranh chấp của WIPO và WTO được sử dụng bởi các bên khác nhau (chỉ áp dụng ở cấp độ quốc gia thành viên của WTO, không áp dụng đối với các khu vực tư nhân) và được điều chỉnh bởi các quy tắc khác nhau: WIPO áp dụng các điều ước WIPO trong khi đó WTO sử dụng các hiệp định WTO. Tuy nhiên, có 1 sự chồng chéo xảy ra. Theo đó, WTO cũng có thể giải quyết các tranh chấp sở hữu trí tuệ giữa các quốc gia thông qua Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS). Và như đã đề cập ở phần trên, trong cuộc tranh chấp bông giữa Mỹ và Brazil, các biện pháp trả đũa cũng gây ra tác động đến khía cạnh sở hữu trí tuệ.

Có 3 điểm đáng chú ý trong lĩnh vực này. Thứ nhất, trên thực tế, Hiệp định TRIPS hiếm khi được áp dụng, chỉ được sử dụng trong khoảng 3% tổng số các tranh chấp trong WTO. Thứ hai, các nước đang phát triển không phải là bên chính tham gia tố tụng trong tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ. EU (thường ở vai trò bị đơn) và Mỹ (nguyên đơn) là 2 bên thường tham gia nhất trong các tranh chấp về sở hữu trí tuệ. Thứ ba, khi hiệp định TRIPS được thông qua, trên lý thuyết, Ban Hội thẩm và Cơ quan phúc thẩm không được tuyên phán quyết áp dụng trừng phạt thương mại lên các lĩnh vực khác. Điều này gây ra lo lắng không nhỏ cho các nước đang phát triển. Tuy nhiên, trên thực tế, WTO cho phép các nước đang phát triển áp dụng các biện pháp trả đũa chéo đối với vấn đề sở hữu trí tuệ nhằm buộc hàng hóa và dịch vụ của Mỹ và các nước EU phải tuân theo các phán quyết. WTO có thể giải quyết các vấn đề phức tạp liên quan đến sở hữu trí tuệ trong một vài tranh chấp TRIPS bằng cách kết hợp chặt chẽ với WIPO và củng cố sự hợp tác qua lại giữa hai tổ chức này.

Nhìn chung, thông qua luật pháp quốc tế, cả WTO và WIPO đều cung cấp các công cụ độc đáo và đã được áp dụng thành công rộng rãi trong việc giải quyết các tranh chấp; tạo ra khuôn mẫu để áp dụng cho quá trình phát triển tổng thể trong tương lai của WTO.

Richard Rousseau - Phó Giáo sư, Chủ tịch Hội đồng Khoa học xã hội và Nhân văn trường ĐH American, bang Ras Al Khaimah, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất. Các lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy và tham vấn bao gồm chính trị Nga, địa chính trị Á-Âu, nền kinh tế chính trị quốc tế và toàn cầu hóa.

Theo - http://www.eurasiareview.com/ - PC

Từ khóa: WTO, WIPO, giải quyết tranh chấp, IMF, WB