Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Đại dịch COVID-19 dự báo sẽ gây nên đợt suy thoái kinh tế tồi tệ nhất kể từ năm 2008. Nhiều ý kiến cho rằng sự kiện này sẽ làm lộ ra những bất cập vốn có của toàn cầu hóa.

Toàn cầu hóa là một tiến trình dựa trên chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) phức tạp kết nối nhiều nhà sản xuất giữa các quốc gia. Những nhà sản xuất này thường sử dụng hàng hóa trung gian có hàm lượng chuyên môn hóa cao, tức là "đầu vào" gần như chỉ có thể được sản xuất từ những nhà cung cấp chuyên biệt ở nước ngoài. Tuy nhiên, COVID-19 đã phá vỡ các mối liên kết này.

Mặc dù khả năng rất mong manh, nhưng trước đại dịch, nhiều người đều hi vọng thương mại toàn cầu sẽ tăng trưởng nhờ thỏa thuận thương mại giai đoạn một giữa Mỹ và Trung Quốc. Bất ngờ thay, COVID-19 đã làm sụp đổ những niềm tin ấy và khiến các nhà máy trên thế giới rơi vào tình trạng bế tắc và phá vỡ nghiêm trọng chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trung Quốc đã đóng một vai trò nặng kỳ trong suốt quá trình này. Theo thống kê của hải quan Trung Quốc, giá trị xuất khẩu của nước này đã giảm 17,2% trong hai tháng đầu năm 2020 so với năm trước, trong khi nhập khẩu giảm 4%.

Sự sụt giảm kể trên đã tác động đến một số thị trường phụ thuộc vào Trung Quốc. Số liệu so sánh giữa hai tháng đầu năm 2019 và hai tháng đầu năm 2020 cho thấy thương mại giữa Trung Quốc với EU và Mỹ đều giảm đáng kể. Xuất khẩu của Trung Quốc sang EU giảm 29,9%, trong khi nhập khẩu từ EU giảm 18,9%. Xuất khẩu sang Mỹ và nhập khẩu từ Mỹ giảm lần lượt 27% và 8%.

Tình trạng này xuất phát từ sự phụ thuộc chặt chẽ giữa các công ty châu Âu và Mỹ với các công ty Trung Quốc.

Quy mô của cú sốc

Để hiểu được mức độ của cú sốc nguồn cung ở Trung Quốc cũng như sức ảnh hưởng của nó đối với toàn cầu, Trung tâm Kinh doanh Thịnh vượng thuộc Tập đoàn Ngân hàng Lloyds (LBGCBP) tại Đại học Aston đã lập bản đồ mạng lưới giao dịch toàn cầu của Trung Quốc bằng cách sử dụng dữ liệu chính thức từ quốc gia này.

Theo đó, năm 2019, Mỹ là quốc gia đã có sự phụ thuộc thương mại cao nhất vào Trung Quốc, tiếp theo là bảy quốc gia thuộc châu Âu và Nhật Bản. Đến năm 2020, các nước châu Âu lại ngày càng bị phụ thuộc hơn khi so sánh kết quả sắp xếp trên bảng xếp hạng.

Sau khi đại dịch bùng nổ, các mặt hàng xuất khẩu của Trung Quốc bị ảnh hưởng nặng nhất bao gồm các hàng hóa vốn như lò phản ứng hạt nhân, hàng hóa trung gian như sắt và hàng hóa thâm dụng lao động như đồ nội thất.

Về phía Trung Quốc, các mặt hàng nhập khẩu bị gián đoạn nhiều nhất bao gồm hàng hóa trung gian như hóa chất hữu cơ do hệ quả đóng cửa các nhà máy và hàng hóa vốn như máy móc điện. Bị ảnh hưởng nặng nề nhất có lẽ là các nhà kinh doanh đá quý và kim loại vì COVID-19 đã làm giảm nhu cầu mua sắm hàng hóa xa xỉ của tầng lớp trung lưu sành điệu tại Trung Quốc.

Tuy vậy, có một điều thú vị là thịt và nhiên liệu khoáng sản nhập khẩu vào Trung Quốc lại tăng mạnh trong năm nay. Điều này có thể là do nguồn cung thực phẩm trong nước bị gián đoạn trong thời gian phong tỏa. Ngoài ra, nguyên nhân thứ hai cũng có thể xuất phát từ nhu cầu dầu thô trong nước ngày càng tăng.

Bốn loại sản phẩm bị ảnh hưởng nặng nề cả trong ngành xuất khẩu lẫn nhập khẩu bao gồm: lò phản ứng hạt nhân, máy móc và thiết bị điện, nhựa, hóa chất hữu cơ. Bốn loại sản phẩm này chủ yếu xuất, nhập khẩu những hàng hóa trung gian thông dụng vốn được coi là nguyên liệu để sản xuất hàng hóa khác.

Trong trường hợp thông thường, những hàng hóa kể trên là một phần của hệ thống sản xuất toàn cầu liên kết chặt chẽ Trung Quốc với các quốc gia khác. Sự sụt giảm đáng kể trong thương mại liên quan đến các sản phẩm này là một minh chứng rõ nét cho tác động của COVID-19 đối với GVC.

Tương lai không ổn định

Hiện tại, nhu cầu của thị trường rất khó đoán và có khả năng sẽ còn giảm sâu. Một lần nữa, Trung Quốc sẽ là nơi đầu tiên chứng kiến tác động của xu hướng này.

Các công nhân Trung Quốc đã trở lại làm việc vào tháng Tư, tuy nhiên, không ít người cũng đã thất nghiệp. Việc các đơn đặt hàng quốc tế bị hủy bỏ và thanh toán chậm đã dẫn đến các vấn đề liên quan đến thanh khoản cũng như việc hàng loạt doanh nghiệp phụ thuộc vào thị trường toàn cầu phải đóng cửa.

Đầu tư cũng bị sụt giảm. Trong tháng 2 và tháng 3 năm 2020, số liệu thống kê chính thức của Trung Quốc cho thấy ít hơn 24,4% doanh nghiệp ngoại thương được thành lập mới tại Trung Quốc so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, 12.000 doanh nghiệp ngoại thương hiện có đã đóng cửa.

Các ngành nông nghiệp, hậu cần và sản xuất nguyên liệu thô, dệt may bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Tuy nhiên, vẫn có một số tín hiệu tích cực khi nhu cầu đối với vật tư y tế gia tăng.

Hiện nay, có nhiều ý kiến đang nổi lên về vấn đề "phi toàn cầu hóa" trong bối cảnh chuỗi giá trị toàn cầu phụ thuộc vào Trung Quốc đã bị đứt gãy.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã kêu gọi rút ngắn các chuỗi cung ứng toàn cầu khi EU quá phụ thuộc vào một số nhà cung cấp nước ngoài. Tương tự, tổng thống Pháp, Emmanuel Macron, cũng đã nêu lên quan điểm về việc tăng cường "chủ quyền kinh tế" của Pháp và Châu Âu bằng cách tập trung đầu tư vào nội địa trong lĩnh vực y tế và công nghệ cao.

Như vậy, đây có phải là sự cáo chung của kỷ nguyên toàn cầu hóa hay không? Câu trả lời là không. Tuy vậy, việc tái cấu trúc GVCs là điều không thể tránh khỏi.

Hướng đi trong tương lai

Chuỗi cung ứng toàn cầu vô cùng phức tạp, không có bất kỳ quốc gia hay riêng một ngành nào có khả năng tồn tại độc lập.

Tuy nhiên, GVC tuân theo nguyên tắc hiệu quả. Đó là kết quả của việc các doanh nghiệp tìm kiếm nguồn cung ứng đầu vào tốt nhất để đáp ứng nhu cầu sản xuất với chi phí thấp nhất bất kể nguồn gốc xuất xứ của nguyên liệu.

Điều này là tín hiệu tốt cho sự hồi sinh của toàn cầu hóa. Hiệu quả vẫn là mục tiêu chính và các doanh nghiệp vẫn sẽ tiếp tục vận hành giao dịch thương mại toàn cầu.

Việc phụ thuộc quá mức vào các GVC phức tạp gây nên nhiều lo ngại, nhất là trong trường hợp các sản phẩm có liên quan đến an ninh quốc gia, chẳng hạn như vật tư y tế. Nhiều quốc gia đang có xu hướng tự chủ sản xuất những mặt hàng nhạy cảm như trên để tránh phụ thuộc vào nhập khẩu.

Không ai có thể dự đoán chính xác về cuộc khủng hoảng kế tiếp. Phương pháp hữu hiệu nhất hiện giờ vẫn là xây dựng một mạng lưới hợp tác quốc tế mạnh mẽ. Cho đến nay, quan điểm về vấn đề này vẫn chưa đạt được sự đồng thuận chính trị toàn cầu. Song, điều đó không có nghĩa là chúng ta sẽ đánh mất tham vọng.

Nguồn: The Conversation

Từ khóa: Toàn cầu hóa, khủng hoảng kinh tế, Covid-19