Giai đoạn một của Kế hoạch Hành động về Hợp tác Năng lượng ASEAN (APAEC) 2016-2025 sẽ đáo hạn vào năm 2020. Những dự án chiến lược nằm trong kế hoạch này bao gồm mạng lưới điện ASEAN, công nghệ than sạch, năng lượng tái tạo và năng lượng hạt nhân dân sự, cùng nhiều thứ khác. Tuy nhiên, những lo ngại đang được đặt ra về khả năng hoàn thành các dự án trên của ASEAN.
Đến năm 2025, nhu cầu năng lượng ở ASEAN dự tính sẽ tăng khoảng 50% và khu vực này đang nỗ lực gia tăng tỷ lệ của năng lượng tái tạo trong nguồn cung năng lượng chính lên mức 23%. Theo báo cáo Viễn cảnh Năng lượng Quốc tế Đông Nam Á năm 2019 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tỷ lệ năng lượng tái tạo trong nguồn cung năng lượng chính của ASEAN hiện đang chiếm khoảng 15%. Mục tiêu đạt mức 23% trong 5 năm tới đòi hỏi ASEAN phải chuyển đổi sang sử dụng những dạng năng lượng tái tạo hiện đại, một quá trình yêu cầu phải có sự lên kế hoạch trước và vốn đầu tư đáng kể vào cơ sở hạ tầng.
Trên thực tế, mặc dù hầu hết các quốc gia ở Đông Nam Á được biết đến với tiềm năng triển khai năng lượng tái tạo, khu vực này vẫn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên than đá. Một phần là do đây là khu vực tập trung rất nhiều tài nguyên năng lượng hóa thạch, chiếm đến 1/3 các nhà sản xuất và xuất khẩu năng lượng trong những nước thành viên ASEAN. Đối với các nước nhập khẩu năng lượng, năng lượng thông thường từ than đá thường có giá thành phải chăng hơn.
Cơ cấu năng lượng riêng biệt của từng quốc gia Đông Nam Á đang là rào cản chính cản trở mục tiêu xây dựng một chính sách năng lượng chung cho toàn khu vực. Những chính sách năng lượng của các nước Đông Nam Á đang phát triển và đã phát triển có sự phân hóa đáng kể. Các quốc gia có hệ thống năng lượng phát triển và ngành công nghiệp tiên tiến không còn xem việc tiếp cận với các dịch vụ năng lượng hiện đại trên cả nước là vấn đề an ninh năng lượng cần thiết. Các nước đang phát triển thường không sẵn lòng đầu tư vào các dạng năng lượng thân thiện với môi trường và xã hội, vì tỷ lệ điện khí hóa ở các nước này còn thấp, và một tỷ lệ đáng kể năng lượng trong nguồn cung cấp chính vẫn dựa trên các nguồn truyền thống.
Một số nước thành viên ASEAN đã đặt ra những mục tiêu năng lượng tái tạo quốc gia cho riêng mình và đã ban hành các quy định về việc giảm lượng khí thải. Các nước còn lại vẫn đang phải đối mặt với những vấn đề khác như thiếu hụt năng lượng và chi phí năng lượng trong nước. ASEAN phải đưa ra một chiến lược để khuyến khích việc chuyển đổi sang những nguồn năng lượng sạch hơn bằng cách xem xét từng bối cảnh năng lượng cụ thể của mỗi quốc gia. Nếu không, mục tiêu 23% sẽ chỉ đạt được ở một số quốc gia thay vì trở thành nỗ lực của tập thể khu vực.
Một rào cản khác đối với việc đạt được mục tiêu mà ASEAN đề ra là cách các nước nhận thức về an ninh năng lượng. Khái niệm an ninh năng lượng xuất phát chủ yếu từ việc đảm bảo nguồn cung nhiên liệu hóa thạch - một trò chơi một mất một còn giữa các quốc gia. Càng nhiều nguồn năng lượng mà một nước mua được, thì hệ thống và lĩnh vực năng lượng của nước đó càng an toàn – trong khi những nước khác sẽ thiếu nguồn cung năng lượng. Cách nhận thức trên đã gây ảnh hưởng đến mạng lưới cung ứng, gây ra sự thiếu hụt về nguồn cung, sự phụ thuộc quá mức vào các nguồn năng lượng bên ngoài đến mức thương mại năng lượng trở thành vũ khí chính trị.
Những nhận thức như vậy về an ninh năng lượng sẽ cản trở sự hợp tác. Do tỷ lệ năng lượng tái tạo trong nguồn cung cấp năng lượng chính của Đông Nam Á vẫn còn rất nhỏ, tình trạng an ninh năng lượng của các nước được thúc đẩy và quyết định bởi nguồn năng lượng nhiên liệu hóa thạch xưa cũ. Các quốc gia thường không tin tưởng ý định của các nước khác và lo ngại rằng các đường ống dẫn dầu và khí đốt sẽ được sử dụng như một đòn bẩy lợi thế.
Ngoài ra, các quốc gia đang cân nhắc liệu việc cho phép đầu tư nước ngoài vào cơ sở hạ tầng năng lượng có phải là một giải pháp phù hợp, không ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia và không bị nước ngoài can thiệp vào những vấn đề trong nước khác. Điều này giải thích tại sao độc lập năng lượng vẫn là một mục tiêu chính sách quan trọng.
ASEAN phải đưa ra một chiến lược thúc đẩy niềm tin lẫn nhau trong khuôn khổ an ninh năng lượng khu vực để việc hợp tác có thể thực sự phát triển. Bất kỳ chiến lược chuyển đổi nào sang năng lượng sạch ở cấp quốc gia hoặc khu vực đều sẽ thất bại nếu không có sự hợp tác khu vực.
Cơ cấu quyền lực trong khu vực hiện đang tập trung vào các cường quốc mới nổi và các nhân tố có liên quan trong lĩnh vực năng lượng khu vực. Nó như một rào cản đối với việc hợp tác. Do nhu cầu năng lượng ngày càng, hoạt động nhập khẩu năng lượng nội khối khu vực vẫn tiếp tục mở rộng. Ngoài việc giúp tăng cường tính kết nối cho ASEAN trong lĩnh vực năng lượng, xu hướng này cũng góp phần thiết lập cấu trúc hệ thống năng lượng cho khu vực. Một số quốc gia Đông Nam Á đã tăng cường đầu tư vào các nước láng giềng – sau đó sản phẩm của quá trình sản xuất điện có thể được nhập khẩu trở lại vào các nước đầu tư. Đầu tư của Thái Lan tại Lào là một trong những trường hợp như trên.
Tuy nhiên, loại hình đầu tư năng lượng nước ngoài này cũng dẫn đến một bức tranh méo mó về phát triển năng lượng trong khu vực. Điện sản xuất ra được xuất khẩu cho các nhà đầu tư và người dân địa phương phải trả giá cao hơn cho lượng điện mua lại từ nhà đầu tư nước ngoài. Trong khi quốc gia nhận đầu tư có thể gia tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo trong nguồn cung cấp năng lượng chính của mình, thì người tiêu dùng cuối cùng của năng lượng tái tạo này lại ở một quốc gia láng giềng.
Giai đoạn I của APAEC đòi hỏi “một lộ trình với các chính sách rõ ràng” về ngành điện, nhưng việc thương mại hóa ngành điện và xúc tiến các công nghệ năng lượng tái tạo đã khiến tình hình hiện nay phức tạp hơn nhiều. Không có lộ trình nào với các chính sách rõ ràng và không có bản hướng dẫn nào về cách thức quản trị thương mại và đầu tư năng lượng hiệu quả trong khu vực. Nếu không có một kế hoạch quản trị khu vực phù hợp, quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch của ASEAN nhiều khả năng chỉ là một ước mơ hão huyền.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: ASEAN, hội nhập kinh tế, tư nhân hóa ngành điện
