Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Đòn tấn công của Mỹ nhắm vào Tổ chức Thương mại Thế giới sẽ khiến cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO bị tê liệt, tại thời điểm cần đến cơ quan này nhất.

WASHINGTON – Nước Mỹ đã dành hai năm phá hủy dần Tổ chức Thương mại Thế giới: chỉ trích WTO là bất công, không bổ nhiệm nhân sự cho tổ chức, và coi thường luật lệ của WTO, khi mà Tổng thống Trump tìm cách lật đổ hệ thống thương mại toàn cầu.

Tuần này, chính quyền Trump dự kiến sẽ tiến thêm một bước nữa và làm tê liệt hệ thống thực thi các nguyên tắc của WTO - ngay cả khi các cuộc chiến thương mại trên diện rộng của ông Trump đã khiến thương mại toàn cầu bị xáo trộn, và một đợt tăng thuế quan khác với hàng hóa Trung Quốc dự kiến thực thi vào cuối tuần tới cũng sẽ khiến thị trường điên đảo.

Trong hai năm qua, Washington đã ngăn cản WTO bổ nhiệm các thành viên mới vào một hội đồng quan trọng có nhiệm vụ lắng nghe kháng cáo trong các tranh chấp thương mại. Hiện chỉ có ba thành viên còn lại thuộc cơ chế bảy thành viên, đây là số lượng thành viên tối thiểu cần thiết trong một vụ tranh chấp, và nhiệm kỳ của hai trong số ba thành viên sẽ đáo hạn vào ngày 10/12. Với việc chính quyền Trump ngăn cản bổ nhiệm bất kỳ thành viên mới nào, nhiều tranh chấp thương mại quốc tế sẽ không được xử lý.

Việc mất đi cơ chế trọng tài thương mại của thế giới có thể biến những nỗ lực giải quyết tranh chấp quốc tế thành một cuộc loạn đả, mở đường cho một cuộc chiến thuế quan ăn miếng trả miếng.

Nó cũng có thể báo hiệu sự sụp đổ của chính Tổ chức Thương mại Thế giới 24 năm tuổi, vì hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO từ lâu được xem là cơ chế hữu hiệu nhất.

“WTO hiện đang đối mặt với cuộc khủng hoảng sâu sắc nhất kể từ khi thành lập”, ông Phil Hogan, ủy viên thương mại châu Âu, phát biểu với các thành viên của Nghị viện châu Âu trong năm nay. Nếu các nguyên tắc điều chỉnh thương mại quốc tế không còn có thể được áp dụng, “chúng ta chỉ biết áp dụng luật rừng.”

Ông Trump đã chuẩn bị cho kịch bản này, khi tận dụng quyền lực kinh tế nước Mỹ nhằm gây áp lực cho các thỏa thuận thương mại có lợi hơn. Ông đã bất chấp các nguyên tắc của WTO để áp thuế kim loại đối với các nước đồng minh như Canada, châu Âu và Nhật Bản, và áp thuế trừng phạt lên hàng hóa Trung Quốc, khiến WTO liên tiếp phải nhận các đơn khiếu kiện.

Tổng thống Trump và các cố vấn hàng đầu từ lâu đã xem WTO là một chướng ngại vật cho lời hứa “nước Mỹ trên hết” của ông Trump. Washington cũng đã chỉ trích WTO vì đã tạo điều kiện cho Trung Quốc – quốc gia có nền kinh tế bùng nổ sau khi trở thành thành viên WTO vào năm 2001 - trong khi có rất ít nỗ lực để kiềm chế các hoạt động thương mại gian lận của Bắc Kinh.

Các cố vấn của ông Trump chỉ ra rằng, việc WTO không thể đối phó với Trung Quốc là lý do Trump phát động cuộc chiến thương mại với Bắc Kinh.

“Việc Mỹ có thể đưa ra chính sách thương mại của riêng mình là điều rất quan trọng”, dẫn theo Stephen P. Vaughn, một đối tác tại King & Spalding, người vừa mãn nhiệm vai trò cố vấn cấp cao của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ vào tháng 5. “Khả năng này thậm chí càng trở nên quan trọng hơn khi chúng ta hiện đang phải đối mặt với những thách thức từ Trung Quốc.”

Tổ chức Thương mại Thế giới được thành lập bởi giới chức Mỹ và châu Âu hơn hai thập kỷ trước như một cách để mở cửa thị trường toàn cầu, điều tiết thương mại, thúc đẩy hòa bình và ổn định. Một trong những trách nhiệm chính của WTO là tạo nên các thỏa thuận thương mại giữa các thành viên và giải quyết tranh chấp theo đúng quy định.

Nhưng WTO gần như ngay lập tức thất bại trong việc xây dựng các hiệp định thương mại, vì tổ chức này nhận ra rằng không thể đạt được sự đồng thuận giữa các nước thành viên vốn rất khác nhau, như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Afghanistan và Ấn Độ.

Việc Trung Quốc gia nhập WTO – thời điểm này của 18 năm trước, vào ngày 11 tháng 12 năm 2001 – đã gây thêm căng thẳng cho hệ thống. Việc bổ sung hơn một tỷ người Trung Quốc vào thị trường toàn cầu đã tạo ra một cơ hội lớn cho các công ty, nhưng cũng là cú sốc cho người lao động ở Hoa Kỳ và nhiều nơi khác vì bị buộc phải cạnh tranh với một lực lượng lao động hùng hậu giá rẻ.

Các nguyên tắc của WTO không được soạn thảo cho một nền kinh tế như Trung Quốc, và những người chỉ trích cho rằng WTO này đã hoàn toàn thất bại trong việc ngăn chặn Bắc Kinh sử dụng doanh nghiệp tư nhân và hỗ trợ của nhà nước để thống trị các ngành công nghiệp toàn cầu.

Chính quyền Trump đã chỉ trích quyết định của WTO về việc cho phép Trung Quốc hưởng cơ chế đặc biệt là quốc gia đang phát triển, dù nước này hiện là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Mỹ đã lên án WTO vì có rất ít nỗ lực ngăn chặn Trung Quốc trợ cấp cho các sản phẩm - thay vào đó, WTO lại đưa ra các phán quyết phản đối các biện pháp của Mỹ nhằm ngăn chặn hàng hóa giá rẻ tràn vào nước này.

Trong khi chức năng đàm phán để tạo thuận lợi thương mại của WTO phần lớn đã bị tê liệt, thì một chức năng khác của tổ chức này - giải quyết tranh chấp thương mại - lại hoạt động rất sôi nổi khi tiếp nhận hàng chục vụ khiếu kiện mỗi năm.

Không giống như các tổ chức quốc tế khác với những quy tắc không thể thực thi, WTO ngoài đưa ra phán quyết còn cho phép các nước được sử dụng biện pháp trừng phạt. Khi một quốc gia được xác định là phải chịu tổn thất từ các hoạt động thương mại của nước khác, WTO có thể cho phép quốc gia bị thiệt hại đó được bù đắp thông qua các khoản thuế quan trả đũa.

Hoa Kỳ từ lâu đã thắng phần lớn các vụ kiện của nước này ở WTO, mặc dù ông Trump thường khẳng định điều ngược lại. Vào tháng 10, WTO đã cho phép Mỹ áp thêm thuế lên tới 7,5 tỷ đô la cho hàng hóa châu Âu mỗi năm, sau phán quyết cho rằng châu Âu đã trợ cấp bất hợp pháp cho tập đoàn sản xuất máy bay lớn nhất của họ, Airbus.

“Chúng tôi chưa bao giờ chiến thắng tại WTO, hoặc về cơ bản là không bao giờ có thể thắng”, ông Trump nói vào ngày 16/10 khi gặp gỡ Tổng thống Italia. “Và bây giờ chúng tôi đang giành nhiều thắng lợi. Chúng tôi giành nhiều chiến thắng vì họ biết nếu chúng tôi không được đối xử công bằng, chúng tôi sẽ rời bỏ WTO”.

Nhưng Hoa Kỳ cũng đã thua kiện, và chính quyền Trump đang đối mặt với nhiều thách thức khi Tổng thống Mỹ sử dụng các đòn thuế để trừng phạt đối tác thương mại. Nhật Bản, Canada, Trung Quốc, Liên minh châu Âu và nhiều nước khác đang dựa vào hệ thống xét xử của WTO để xác định xem liệu các đòn thuế liệu của ông Trump áp lên thép và nhôm có vi phạm các nguyên tắc thương mại toàn cầu hay không. Tuy nhiên, nhiều nước trong số đó - bao gồm Liên minh châu Âu, Mexico và Canada - không thể chờ đợi phán quyết WTO, và đã áp dụng các biện pháp trả đũa nhắm vào hàng hóa của Mỹ.

Những người ủng hộ WTO cho rằng hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO đã đem lại trật tự cho hệ thống thương mại quốc tế, vốn dĩ trước đây cho phép các nước mạnh thống trị những nước yếu.

Nhưng những người chỉ trích cho rằng cơ quan này có quá nhiều quyền kiểm soát, đặc biệt là ở giai đoạn cuối cùng khi cơ quan phúc thẩm gồm bảy thành viên đưa ra phán quyết có tính ràng buộc. Các quan chức Mỹ, bao gồm cả giới chức trong chính quyền cựu Tổng thống Obama, từng cáo buộc cơ quan phúc thẩm của WTO đang vượt quá thẩm quyền, áp dụng các diễn giải cá nhân vào trong các quy tắc của WTO.

Robert Lighthizer, Đại diện Thương mại Mỹ, đã lập luận rằng các quyết định của WTO kìm hãm khả năng bảo vệ người lao động của Mỹ và khẳng định rằng tổ chức này cần phải được cải tổ. Vào tháng 3, ông nói với các nhà lập pháp thuộc Ủy ban Tài chính Thượng viện rằng WTO đang chuyển mình “từ một diễn đàn đàm phán sang một diễn đàn giải quyết mâu thuẫn”, điều sẽ bóp nghẹt các thỏa thuận thương mại mới và làm xói mòn cam kết của một số quốc gia với WTO.

Trong hai năm qua, ông Lighthizer đã theo đuổi một cuộc tấn công có chủ đích nhắm vào cơ quan phúc thẩm, mà theo những gì ông nói đó là sự thúc đẩy để thay đổi. Hoa Kỳ đã ngăn chặn việc bổ nhiệm các thành viên mới cho cơ quan phúc thẩm, điều đòi hỏi sự đồng thuận của tất cả các nước thành viên.

Giới chức ở các nước khác chia sẻ với Mỹ ở một số điểm, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến Trung Quốc, nhưng họ không đồng ý với phương pháp của chính quyền Trump. Họ cho rằng Hoa Kỳ và các quốc gia khác nên khắc phục các vấn đề và củng cố hệ thống thương mại toàn cầu, thay vì từ bỏ nó.

Nguy cơ các quy định thương mại toàn cầu bị suy yếu khiến các quốc gia có nền kinh tế nhỏ hơn quan ngại, vì những nước này lo sợ có thể phải chịu sự kiểm soát của Hoa Kỳ. Điều này cũng làm đau đầu Liên minh châu Âu, khối nước có nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào thương mại và có niềm tin tưởng mạnh mẽ vào hệ thống đa phương.

“Các quy định thương mại chưa hoàn hảo, vì được soạn thảo trong một bối cảnh nhất định, nhưng chúng đã làm tốt nhiệm vụ”, dẫn theo Cecilia Malmstrom, cựu ủy viên thương mại của Liên minh châu Âu, nói về các quy tắc giao dịch toàn cầu trong một cuộc phỏng vấn vào tháng 9. “Và nếu như chúng không hoàn hảo, hãy hợp tác để cải thiện, chứ đừng xóa bỏ chúng”.

Các quan chức chính quyền của Trump nói rằng đề xuất để cải tổ WTO thiếu đi những yếu tố cần thiết. Dennis Shea, đại sứ Mỹ tại Tổ chức Thương mại Thế giới, cho biết tuần trước rằng Hoa Kỳ đã tham gia với tinh thần xây dựng, song chưa thấy “mức độ tham gia tương tự” từ các quốc gia khác.

Các thành viên WTO đang thảo luận về phương cách đối phó với sự biến mất của cơ quan phúc thẩm, như thiết lập quy trình phúc thẩm riêng phi chính thức giữa các nước. Nhiều người hy vọng rằng cơ quan giải quyết tranh chấp có thể được khôi phục một khi chính quyền Trump mãn nhiệm, cho dù đó là vào năm 2021 hay 2025.

Roberto Azevêdo, Tổng giám đốc WTO tuần trước cho biết, việc đình chỉ hoạt động của cơ quan phúc thẩm là một thách thức nghiêm trọng nhưng điều đó “không có nghĩa là hệ thống thương mại đa phương kết thúc”.

Nhưng Ujal Singh Bhatia, một trong những thành viên thuộc cơ quan phúc thẩm có nhiệm kỳ kết thúc vào thứ ba này, nói rằng bằng cách làm cho cơ quan giải quyết tranh chấp bị tê liệt, các động thái của Hoa Kỳ đã làm dấy lên nghi ngờ về tính hiệu quả của WTO.

“Tại sao mọi người phải tham gia WTO để đàm phán quy định nếu như họ không chắc rằng các quy định đó có thể được thực thi hay không”, ông Bhatia đặt vấn đề.

Nguồn: New York Times

Từ khóa: WTO, Mỹ, tê liệt, cơ quan phúc thẩm