Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Gần đây, các chuyên gia thương mại lo ngại sự nở rộ của các thỏa thuận thương mại tự do song phương (FTA) sẽ tác động lên hệ thống thương mại đa phương. Số lượng những FTA đang có hiệu lực liên quan đến một quốc gia thuộc khu vực châu Á – Thái Bình Dương – trung tâm của sự gia tăng các FTA – đã gấp 4 lần từ 39 hiệp định năm 2000 lên đến 159 hiệp định vào năm 2019. Tốc độ tăng có dấu hiệu chững lại đột ngột, khi chỉ có 3 thỏa thuận thuộc dạng này đi vào thực thi trong vòng 2 năm gần đây.

Trong khi những người ủng hộ thương mại tự do đa phương có thể vui mừng phần nào vì sự chậm lại đã nêu, niềm tin vào Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) cũng đang suy giảm. Ở cấp độ đa phương, Thỏa thuận Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) phải thay đổi theo hướng lược bỏ bớt nội dung trong bối cảnh Hoa Kỳ - nước thành viên chủ chốt - rút khỏi Hiệp định. Về phần Thỏa thuận Đối tác toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định này đã giảm phần nào giá trị khi Ấn Độ quyết định từ chối tham gia. Bên cạnh đó, vấn đề Brexit và cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung vẫn đang là những thách thức không dễ vượt qua.

Phong trào FTA đang dần bị thay thế bởi sự nở rộ của các bất mãn tự do thương mại (free trade disagreements - FTD). Không như FTA, FTD không dễ để có thể định nghĩa vì bao gồm nhiều dạng thức: FTD hoạt động và FTD không hoạt động. Không dễ để đo đếm, nhưng các FTD là có thực. FTD xuất hiện khi thương mại tự do dẫn đến tình trạng bất bình đẳng, ít nhất là đối với một nhóm cư dân trong xã hội. Khi lợi ích (hoặc chi phí) cho quá trình tự do hóa được một số cá nhân, tổ chức nhìn nhận là không được phân phối công bằng, căng thẳng có thể dẫn đến các FTD.

FTD nổi lên khi có sự thay đổi mạnh mẽ trong phân bổ nguồn lực kinh tế toàn cầu. Khi quy mô kinh tế của những quốc gia đối thủ tăng lên nhanh chóng, từng bước đạt đến vị thế thống lĩnh, nguy cơ xung đột cũng sẽ ngày càng rõ nét hơn. Trường hợp Nhật Bản trong quá khứ và Trung Quốc ở hiện tại là ví dụ sinh động, khi GDP hai quốc gia này vượt mốc 60% GDP Hoa Kỳ, phía Mỹ đã có những động thái hết sức gay gắt.

Bên cạnh đó, khi các thế lực kinh tế mới xuất hiện, họ thường thúc đẩy mối quan hệ thương mại với những cường quốc hiện hữu, điều này làm gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau. Mặc dù sự liên kết bền chặt hơn giữa các nước về lý thuyết giúp giảm nguy cơ xung đột vì thiệt hại khi tranh chấp bùng nổ là rất lớn đối với những bên liên quan – điều này khó có thể nhận ra trong thực tế. Kết quả là tâm lý hướng đến xung đột bao phủ tâm trí các quốc gia và phương án duy nhất họ nghĩ tới đó là kiểm soát tốt bất đồng và không chế thiệt hại phát sinh. Vậy nhưng, cả hai việc đã nêu đang được tiến hành một cách hết sức hời hợt.

Tại sao các nhà làm chính sách quan ngại về sự bùng nổ FTD

Thiệt hại rõ ràng nhất do FTD gây ra chính là làm giảm lợi ích chung từ thương mại tự do và thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ cùng hệ quả phái sinh là gia tăng chi phí. Các hoạt động chống bán phá giá và chống trợ cấp đang gia tăng nhanh chóng. Nhiều nước đang phát triển đã và đang cân nhắc những biện pháp đáp trả các quốc gia công nghiệp phát triển - điều mà trước kia thường ít khi xảy ra. Các dạng thức của “chủ nghĩa bảo hộ” đang lan tràn – từ việc sử dụng và lạm dụng các quy định về y tế và kiểm dịch dịch tễ đến sự bùng nổ của những chính sách trợ cấp bất hợp pháp và hạn chế mua sắm cấp chính phủ.

Chủ nghĩa bảo hộ gia tăng có thể là nguyên nhân và cũng là kết quả của FTD và thúc đẩy hành động trả đũa – yếu tố khiến vấn đề đã nêu mãi không thể giải quyết.

FTD có thể tồn tại dưới dạng xóa bỏ các ưu đãi bên cạnh hành vi áp thuế. FTA được coi như những thỏa thuận thương mại mang đến sự đối đãi ưu ái hơn cho các bên liên quan; cũng vì lẽ đó, các hiệp định tự do giao thương trong vài trường hợp lại gắn với bất đồng. Ví dụ năm 2019, Liên minh châu Âu đang tiến hành xem xét lại chính sách miễn thuế quan áp dụng với Campuchia và Myanmar theo quy định của chính sách Tất cả hàng hóa trừ vũ khí do những lo ngại của khối liên quan đến những vấn đề phi thương mại. Không những thuế quan có thể tăng mà các chính sách thương mại có thể được sử dụng để phục vụ những vấn đề không có liên hệ đến vấn đề giao thương. Dường như bất kỳ vấn đề, bất đồng nào hiện tại cũng có thể đe dọa đến thương mại.

Về cơ bản, tính hữu hiệu của cơ chế thương mại dựa trên luật lệ đang lâm nguy

WTO tiếp tục là cơ quan theo dõi và kiểm soát hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ, tuy nhiên vai trò và tầm ảnh hưởng của nó tiếp tục suy giảm. Hoa Kỳ đang ngăn việc bổ nhiệm và tái bổ nhiệm các thành viên của Cơ quan Phúc thẩm trong hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO. Trong bối cảnh thành viên của cơ quan này chỉ còn 3 người, một vài quốc gia đã dự đoán về một cuộc khủng hoảng sẽ xảy đến vào tháng 12/2019 khi Cơ quan Phúc thẩm ngừng hoạt động vì không có thành viên được bổ nhiệm mới.

Cuộc chiến thương mại kéo dài giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc có thể góp phần làm suy yếu cơ chế thương mại dựa trên luật lệ hiện hữu thông qua việc khơi nguồn cho hiệu ứng domino tương tự như sự phổ biến nhanh chóng của các FTA. Xứ cờ hoa đã và đang tham gia vào các tranh cãi thương mại quy mô nhỏ hơn với Ấn Độ và Liên minh châu Âu – giữa bối cảnh vấn đề đánh thuế nhôm thép nhập khẩu của Mỹ vẫn đang nóng bỏng. Ở châu Á, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng lao một cuộc tranh chấp thương mại nguy hiểm. Những cuộc chiến giao thương, do vậy có thể trầm trọng hơn.

Cuộc chiến thương mại có thể dễ dàng để bắt đầu nhưng rất khó để kết thúc. Nó không chỉ leo thang nhanh chóng mà còn ảnh hưởng đến những vấn đề xã hội, khu vực và cấu trúc khác của các nền kinh tế đồng thời khơi nguồn các xung đột mới. Sự lan tràn của các FTD gây hệ quả xấu hơn tình trạng bùng nổ các FTA. FTDs đe dọa hủy hoại những cấu trúc pháp lý hiện hữu – với thiệt hại không thể phục hồi hoặc mất nhiều thời gian để phục hồi.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Tranh cãi thương mại, Mỹ, tự do thương mại, bất đổng thương mại