Cuộc chiến thương mại đang làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu không phải là một cuộc chiến theo kiểu đánh nhau trực tiếp bằng súng đạn, mà là đánh vào hàng hóa của nhau. Một phương thức điển hình mà Mỹ thường sử dụng chính là áp thuế quan lên hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, đằng sau các chính sách trừng phạt ăn miếng trả miếng là một loạt những vấn đề rộng hơn, chẳng hạn như tiếp cận thị trường, sở hữu trí tuệ, và vai trò ảnh hưởng của chính phủ trong nền kinh tế. Sự đối đầu giữa một siêu cường đang nổi lên và một siêu cường lâu đời này còn là một cuộc chiến nhằm tranh giành lợi thế trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi.
1. Tại sao Mỹ lại bước vào một cuộc chiến thương mại
Tổng thống Mỹ Donald Trump, người tự nhận mình là “Người đàn ông Thuế quan”, cho rằng Trung Quốc và các đối tác thương mại khác đang lợi dụng nước Mỹ trong thời gian dài. Lập luận này được ủng hộ mạnh mẽ trong nhiều Đảng phái. Ông cho rằng thặng dư thương mại (chênh lệch giữa nhập khẩu và xuất khẩu) chính là bằng chứng cho thấy ngành công nghiệp sản xuất của Mỹ đang suy yếu và quyền lực của nước Mỹ đang mất dần. Kể từ đầu năm 2018, ông liên tục tăng thuế quan lên hàng nhập khẩu, và khuyến khích các doanh nghiệp Mỹ trả đũa Trung Quốc bằng cách di chuyển quá trình sản xuất – và việc làm – về lại trong nước.
2. Ai là mục tiêu của Trump?
Chủ yếu là Trung Quốc, quốc gia chiếm phần lớn trong thâm hụt của Mỹ. Ngoài ra, Trump cũng đã rút Mỹ khỏi một thỏa thuận thương mại được xây dựng với Nhật Bản và 10 quốc gia Châu Á-Thái Bình Dương khác, cho rằng thỏa thuận này gây bất lợi cho công nhân Mỹ, và thay thế bằng nó cách đàm phán trực tiếp với Nhật Bản. Trump cũng đe dọa đánh thuế 25% đối với hàng triệu xe hơi và linh kiện xe hơi nhập khẩu từ Châu Âu và Nhật Bản, đồng thời làm mọi cách để tái đàm phán (và đặt lại tên) một hiệp ước đã có từ năm 1994 với Canada và Mexico, được biết dưới tên gọi NAFTA. Lời đe dọa đánh thuế thậm chí còn được sử dụng trong tranh chấp về vấn đề nhập cư giữa Mỹ và Mexico.
3. Trung Quốc có gì đặc biệt?
Trung Quốc bắt đầu tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) từ năm 2001. Với tư cách là một nước đang phát triển, Trung Quốc nhận được những đặc quyền theo quy định thời đó, nhờ vậy mà tiến trình hội nhập giữa Trung Quốc với thị trường thế giới và chuỗi cung ứng toàn cầu tăng tốc đáng kể. Nhiều báo cáo đã chỉ ra rằng, hàng xuất khẩu Trung Quốc góp phần làm giảm giá thành cho người tiêu dùng Mỹ – và giúp hàng triệu người Trung Quốc thoát khỏi nghèo đói. Sự phát triển của Trung Quốc cũng dẫn tới hàng triệu việc làm tại các nhà máy ở Mỹ mất đi. Sức mạnh của Trung Quốc – đặc biệt là sức mạnh công nghệ – đang trở thành mối đe dọa đối với tiềm lực quân đội và kinh tế của Mỹ. Trung Quốc khẳng định họ tuân theo luật lệ thương mại toàn cầu, và cho rằng Mỹ đang cố tình kìm hãm sự phát triển của họ. Trung Quốc đang yêu cầu Mỹ gỡ bỏ các mức thuế quan nếu hai bên đạt được thỏa thuận, và cho biết họ đang nhắm vào mục tiêu lâu dài.
4. Điều gì đã xảy ra với thuế quan?
Từ tháng 1/2018, Trump bắt đầu áp đặt thuế quan lên pin mặt trời và máy giặt nhập khẩu để bảo vệ các nhà sản xuất của Mỹ. Sau đó, ông tiếp tục đánh thuế đối với thép và nhôm nhập khẩu từ một vài nước vì an ninh quốc gia, lấy lý do một ngành công nghiệp suy yếu sẽ khiến Mỹ khó có thể chế tạo được vũ khí trong trường hợp xảy ra khủng hoảng. Tháng 7/2018, thuế quan đối với riêng hàng hóa Trung Quốc đã có hiệu lực. Trung Quốc đáp trả bằng chính sách áp thuế tương tự. Cuối năm 2018, Trung Quốc đã kêu gọi thiết lập một thỏa thuận đình chiến, và thỏa thuận này duy trì đến tháng 5/2019, cho tới khi Trump tăng thuế một lần nữa với quy mô chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ, khiêu khích sự trả đũa quyết liệt hơn. Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã đồng ý tái đàm phán vào tháng 6. Sau đó, Trump tố cáo Trung Quốc không giữ đúng cam kết tăng cường mua hàng từ nông dân Mỹ. Ông đe dọa tăng 10% thuế quan lên mọi mặt hàng nhập khẩu còn lại từ Trung Quốc, bao gồm cả các mặt hàng chủ lực như quần áo, giày dép và đồ điện tử. (Một số loại thuế đã có hiệu lực từ ngày 1/9, số khác đang được trì hoãn đến giữa tháng 12). Trung Quốc đưa ra các biện pháp đối phó, và Trump tuyên bố sẽ có chính sách trừng phạt mạnh hơn vào tháng 10. Nhưng sau đó, kế hoạch này đã tạm dừng. Vào tháng 11, cả hai bên đã chấp thuận tháo gỡ thuế quan theo từng giai đoạn, như một phần trong bản thỏa thuận ban đầu giữa hai bên.
5. Ai là người trả tiền cho thuế quan?
Bên trung gian – nhà nhập khẩu hàng hóa vào Mỹ - phải chịu thuế khi hàng hóa đặt chân đến nước Mỹ. Người nhập khẩu có thể tự chịu chi phí hoặc chuyển nó sang nhà bán sỉ, nhà bán sỉ có thể chuyển sang nhà bán lẻ, và nhà bán lẻ sau đó tăng giá thành sản phẩm đối với người tiêu dùng. Trong trường hợp này, người dân Mỹ là người chịu thuế. Hoặc nhà sản xuất Trung Quốc có thể giảm giá xuất xưởng để bù cho tiền thuế, hoặc di chuyển quá trình sản xuất ra khỏi Trung Quốc để tránh thuế. Trong trường hợp này, thiệt hại kinh tế sẽ gánh bởi người Trung Quốc. Báo cáo của Liên Hiệp Quốc công bố vào ngày 5/11 kết luận rằng, người tiêu dùng Mỹ đang phải chịu gánh phần lớn tổn thất, nhưng doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang dần hứng chịu một phần hậu quả.
6. Chiến lược của Trump có tác dụng hay không?
Thâm hụt thương mại của Mỹ tăng lên 621 tỷ USD trong năm 2018, cao nhất trong 10 năm qua, và xu hướng này vẫn tiếp diễn ra vào năm 2019. Các nhà kinh tế học cho rằng chiến tranh thương mại thực chất chỉ càng làm tăng mức thâm hụt của Mỹ, vì nó góp phần làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế ở Trung Quốc và châu Âu. Trong khi đó, nông dân Mỹ mất đi thu nhập và thị phần bởi vì Trung Quốc và các đối tác thương mại khác cũng tăng thuế quan để trả đũa. Trump vẫn cương quyết với quan điểm cho rằng chiến tranh thương mại sẽ có lợi cho nền kinh tế Mỹ, mặc cho một vài nhà kinh tế học đang cảnh báo về nguy cơ khủng hoảng. Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Mỹ vào quý 3 tăng lên ở mức 1.9%, cao hơn so với dự đoán của các nhà phân tích, nhưng vẫn thấp hơn mức tăng trưởng mục tiêu hàng năm của Trump là 3%.
7. Còn của Trung Quốc thì sao?
Báo cáo của UN kết luận rằng mức thuế 25% áp lên hàng xuất khẩu Trung Quốc trong nửa đầu năm 2019 đã gây thiệt hại 35 tỷ USD cho nước này. Con số này tương tự với một phân tích mới đây của tờ Bloomberg Economics, cho thấy trong quý đầu năm 2019, hàng Trung Quốc bị đánh thuế nhập khẩu vào Mỹ giảm 26% so với cùng kỳ năm ngoái. Cũng trong giai đoạn này, doanh thu xuất khẩu linh kiện điện tử tại Đài Loan và Hàn Quốc tăng mạnh, tương tự như mặt hàng đồ nội thất tại Việt Nam – dấu hiệu cho thấy thuế quan đã đẩy nhanh sự dịch chuyển của các ngành sản xuất cấp thấp ra khỏi Trung Quốc. Tập đoàn Giant Manufacturing, công ty sản xuất xe đạp lớn nhất thế giới, bắt đầu di chuyển quá trình sản xuất các đơn hàng của Mỹ từ cở sở Trung Quốc sang trụ sở tại Đài Loan ngay khi nghe tin Trump đe dọa đánh thuế vào tháng 9.
8. Những ai khác bị ảnh hưởng?
Các tập đoàn Mỹ như Walmart và Nike đã đưa cảnh báo về việc tăng giá sản phẩm. Công ty Apple đã phải chịu tác động từ cả hai phía, bởi vì sản phẩm iPhone của họ được lắp ráp tại Trung Quốc bằng những linh kiện được sản xuất lại Mỹ. Dell Technologies, HP, Intel và Microsoft đều phản đối những mức thuế quan mà Trump đề xuất áp lên mặt hàng máy tính xách tay và máy tính bảng, cho rằng việc này làm tăng bán đến người tiêu dùng và tác động xấu đến các doanh nghiệp nhỏ. Theo tờ Bloomberg Economics ước tính, nền kinh tế toàn cầu sẽ mất 1.2 nghìn tỷ USD giá trị sản phẩm đầu ra vào năm 2021 nếu như chiến tranh thương mại tiếp tục leo thang. Ước tính này được thực hiện dựa trên giả định mức thuế quan 25% sẽ áp dụng cho toàn bộ lĩnh vực thương mại giữa Mỹ-Trung Quốc. Thị trường chứng khoán cũng được dự báo sẽ suy giảm 10%. Vài nhà kinh tế học thậm chí còn dự báo về một cuộc khủng hoảng toàn cầu.
9. Liệu đã có dấu hiệu kết thúc?
Cách thức đe dọa nghịch lý của Trump, khi sử dụng thuế quan để gây áp lực về an ninh biên giới với Mexico – mặc cho một thỏa thuận tự do thương mại vừa được tạo ra – làm dấy lên câu hỏi về giá trị của các thỏa thuận với Mỹ. Trump cũng cho biết ông muốn giữ lại các mức thuế quan cho đến khi ông có thể chắc rằng Trung Quốc sẽ tuân thủ theo mọi thỏa thuận – đồng nghĩa các mức thuế này sẽ còn tồn tại trong nhiều năm. Và đây không phải là điều Trung Quốc muốn nghe.
Nguồn: Washington Post
Từ khóa: Chiến tranh thương mại, hiệp định tự do thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, khủng hoảng kinh tế.
