Châu Á có thể học được gì từ Brexit

Brexit27032018

Ba nguy cơ cần tránh đối với thỏa thuận ly hôn EU của Anh

Dưới con mắt của người châu Á, Brexit khiến họ không thể hiểu nổi. Mặc dù người châu Á không hoàn toàn có cái nhìn thiện cảm về Anh vì đây là quốc gia đã từng xâm lược họ, nhưng khu vực này vẫn ngưỡng mộ nước Anh vì có một chính phủ giỏi giang và một nền kinh tế hùng mạnh. Thế nhưng, sau khi Brexit chính thức có hiệu lực vào tháng tới, chỉ còn một ít lòng ngưỡng mộ sẽ còn sót lại, thậm chí cho dù Thủ tướng Anh Theresa May có thể đưa đất nước của bà thoát khỏi kịch bản thảm họa “không thỏa thuận” ‑ là việc Anh rời khỏi EU mà không có một thỏa thuận nào để điều chỉnh các mối quan hệ tương lai giữa hai phía.

Brexit đem lại cho chúng ta một lời cảnh báo hết sức rõ ràng, rằng một quốc gia được bên ngoài ngưỡng mộ nhưng lại không thể giải quyết các vấn đề bên trong của mình. Và một trong những việc làm dại dột của nước này đó là cho phép trưng cầu dân ý, đó là nhận định riêng của các nhà ngoại giao Singapore sau sự kiện trên. Còn đối với nhiều nhà phê bình phương Tây, Brexit cũng là ví dụ minh họa cho sự yếu kém của các hệ thống chính phủ theo chủ nghĩa tự do. Nếu Anh thất bại vào ngày 29/3 mà không có thỏa thuận, những nhận định của các nhà phê bình trên sẽ chính xác.

Tuy nhiên, điều trớ trêu là, Brexit lại là hệ quả của một quá trình hội nhập sâu rộng – điều mà nhiều nhà lãnh đạo châu Á từng hướng tới. Và quan hệ chìm nổi giữa Anh với châu Âu, thành công ban đầu và thất bại về sau, đều cung cấp những bài học hữu ích cho tương lai lâu dài của châu Á.

Nhiều người cho rằng, kết quả của cuộc trưng cầu dân ý đến từ những sự giận dữ về kinh tế hay văn hóa. Thứ nhất, các lợi ích từ toàn cầu hóa trong những thập kỷ trước đã không được chia sẻ một cách công bằng. Hơn nữa, việc tăng nhập cư đã làm gia tăng phản ứng dữ dội của dân chúng. Và cả hai vấn đề trên đều là từ quyết định gia nhập EU của Anh. Giống như cuộc chiến thương mại đang diễn ra giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, Brexit là một minh chứng cho quá trình “phản toàn cầu hóa” (deglobalization) – chỉ sự tháo dỡ các mối quan hệ kinh tế tồn tại hàng chục năm chỉ bởi vì sự tức giận của dân chúng.

Châu Á lại có xuất phát điểm khác. Mức độ hội nhập khu vực của Châu Á nhiều hơn những gì mà nhiều người vẫn tưởng. Theo Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), năm 2017, tỷ lệ giao dịch nội khối của châu Á đã đạt mức kỷ lục 58%. Điều này đã đưa châu Á vượt qua Bắc Mỹ và cách thành tích của khu vực dẫn đầu là châu Âu (64%) không xa.

Tuy nhiên, bức tranh đó vẫn không đồng đều. Vùng Nam Á và Trung Á thì ít kết nối giao thương hơn vùng Đông Á thịnh vượng. Dòng chảy vốn và con người vẫn bị hạn chế nhiều hơn dòng chảy hàng hóa. Các quy định kinh doanh khó khăn, các hàng rào phi thuế quan và cơ sở hạ tầng ọp ẹp đã ngăn cản các liên kết khu vực. Khi chiến tranh thương mại xảy ra, các quốc gia xuất khẩu sôi động của châu Á thì thường liên hệ chặt chẽ với những quốc gia ở phương Tây, hơn là liên kết lẫn nhau.

Vì lý do này, hội nhập chặt chẽ hơn từ lâu đã trở thành mục tiêu của giới tinh hoa châu Á, giống như không khí ở châu Âu trước khi ra mắt thị trường chung vào năm 1993. Thực tế, hội nhập sâu rộng hơn có thể tạo ra những lợi ích đáng kể. Cả hai Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và hiệp định đang đàm phán Đối tác Kinh tế Toàn diện (RCEP) mục đích là nhằm thúc đẩy tiến trình hội nhập sâu rộng. Theo cách riêng, Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) cũng đang thực hiện mục tiêu này.

Kỳ vọng về mối quan hệ gần gũi hơn có vẻ xa vời, nhất là khi các cuộc đàm phán về các thỏa thuận như RCEP kéo dài. Tình trạng trì trệ tương tự cũng đang diễn ra với Cộng đồng Kinh tế ASEAN, với rất ít tiến bộ kể từ khi ra đời năm 2015. Dù nhìn theo cách nào, Châu Á khó lòng đạt đến mức độ tự do hóa hàng hóa và con người như EU.

Tuy nhiên, liệu sự tăng trưởng trong một vài thập kỷ tới sẽ dẫn đến mối quan hệ khu vực thắt chặt hơn, đặc biệt khi nhiều quốc gia châu Á trở thành những nền kinh tế tiêu dùng hơn là cường quốc xuất khẩu. Brexit cung cấp cho châu Á ba bài học sau: đầu tiên là quá trình hội nhập phải được hài hòa về mặt chính trị. Lý do dẫn đến cuộc trưng cầu dân ý ở Anh hầu hết là từ sự tức giận của người dân Anh khi EU có quá nhiều quyền lực, vì vậy, các cử tri Anh đã kêu gọi “giành lại quyền kiểm soát”. Còn trong bối cảnh châu Á, thách thức đặt ra cho quá trình hội nhập sâu rộng đó là: kiểm soát tầm ảnh hưởng của Trung Quốc.

Sở dĩ thương mại nội khối khu vực của châu Á gia tăng như hiện nay là xuất phát từ sức ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của phần lớn các nền kinh tế châu Á. Tiến trình hội nhập trong tương lai của châu Á sẽ được quyết định bởi hoạt động đầu tư cơ sở hạ tầng của Trung Quốc, và bởi các hoạt động tạo thuận lợi cho thương mại như thỏa thuận RCEP, trong đó Trung Quốc là thành viên chi phối. Làn sóng phản đối BRI gần đây tại các nước như Malaysia và Myanmar là một ví dụ cho thấy các vấn đề chính trị mà hội nhập có thể mang lại, nếu Trung Quốc bành trướng sức mạnh của mình khắp nơi.

Thứ hai, Brexit cho thấy việc quản lý hội nhập trong mỗi nước cũng như giữa các quốc gia khó khăn như thế nào. Những lợi ích về hội nhập, mặc dù khá lớn, thường xuyên bị thổi phồng lên trong quá khứ. Lợi ích của hội nhập cũng hiếm khi cũng được chia sẻ một cách công bằng. Do đó, các nước châu Á cần suy tính cẩn thận để tránh làn sóng phản đối từ chủ nghĩa dân túy chống lại công cuộc hội nhập. Hiện nay, làn sóng này đang làm tê liệt hệ thống chính trị ở cả Anh và Hoa Kỳ.

Thứ ba, và cấp thiết nhất, Brexit cho thấy mức độ khó khăn để đảo ngược hội nhập một khi quá trình này đã bắt đầu. Dù có thành công hay không, bản thỏa thuận mà bà May đề xuất là một nỗ lực nhằm kiểm soát quá trình chia tách đầy rắc rối, bằng cách giảm thiểu tình trạng gián đoạn cho các chuỗi cung ứng khu vực giá trị cao như chuỗi sản xuất ô tô. Mong muốn giảm thiểu tác động lên chuỗi cung ứng khó có thể thành công, khi gần đây, hãng Nissan đã hủy bỏ kế hoạch sản xuất dòng xe X- Trail tại Anh, và hãng Honda cũng đang lập kế hoạch đóng cửa một trong những nhà máy tại Anh.

Những nỗ lực của Tổng thống Donald Trump trong đàm phán lại Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) vào năm ngoái cung cấp thêm một bài học cho thấy đảo ngược quá trình là khó khăn như thế nào. Cuối cùng, ông Trump đã nhận ra rằng, nếu thay đổi lớn đối với NAFTA, các ngành công nghiệp sản xuất của Mỹ sẽ bị gián đoạn, vì vậy, NAFTA phiên bản mới cuối cùng chỉ bao gồm những sửa đổi nhỏ.

Với bộ ba thử thách trên, cách tiếp cận vấn đề hội nhập từ từ và tùy hứng điển hình của châu Á lại tỏ ra là một ưu thế, tránh được một số vấn đề so với mô hình hội nhập của châu Âu - xây dựng các thể chế chung và thúc đẩy tầm nhìn chính trị chung cho cả châu Âu.

Tuy nhiên, nếu châu Á muốn được hưởng lợi từ việc tăng cường hội nhập, thì châu lục này phải xây dựng các hình thức hợp tác chính trị mới để kiểm soát quá trình đó. Mặc dù, những lợi ích về mặt kinh tế của hội nhập đã đủ, Brexit cuối cùng vẫn cho thấy: yếu tố chính trị sẽ đánh bại yếu tố kinh tế. Và để đề phòng mọi trường hợp, các hình thức hợp tác mới này nên bao gồm cơ chế quy định trường hợp ra đi của các nước thành viên.

James Crabtree là một phó giáo sư tại Khoa chính sách công Lee Kuan tại Đại học quốc gia Singapore. Ông cũng là tác giả của cuốn “The Billionaire Raj”

Nguồn: Nikkei Asian Review

Từ khóa: Brexit, bài học, châu Á, sự ra đi, EU, kinh tế