Bất bình đẳng trong toàn cầu hóa và tự do hóa - Phớt lờ lời khẩn cầu của các nước đang phát triển

toancauhoa2707

Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) và nhiều tổ chức khác đã định nghĩa toàn cầu hóa là quá trình hội nhập đa chiều và năng động của nền kinh tế toàn cầu, nhờ vào sự gia tăng của hoạt động thương mại quốc tế trên các lĩnh vực hàng hóa và dịch vụ và sự tăng cường các dòng chảy vốn đầu tư và tài chính. Tiến trình này được thúc đẩy bởi những cải cách chính sách và tiến bộ trong các lĩnh vực thông tin, truyền thông, công nghệ, và vận tải.

Tiến trình toàn cầu hóa giúp thúc đẩy các dòng dịch chuyển lao động xuyên biên giới, bao gồm cả những dòng dịch chuyển hợp pháp và bất hợp pháp. Cùng với xu hướng tự do hóa, tiến trình toàn cầu hóa đã giúp mở cửa thị trường, thông qua loại bỏ những rào cản đối với hoạt động thương mại (bằng những biện pháp thuế quan và phi thuế quan) và cắt giảm quy định trong lĩnh vực tài chính. Tham gia vào tiến trình toàn cầu hóa này gồm có các quốc gia, các tập đoàn đa quốc gia, cũng như các tổ chức đa phương. Ngày nay, các bộ phận của một sản phẩm hoàn chỉnh có thể được chế tạo tại nhiều nước trong chuỗi giá trị toàn cầu, đồng nghĩa các giai đoạn sản xuất và phân phối sẽ diễn ra ở các nước khác nhau.

Giáo sư Deepak Nayyar, trong bài luận ‘Tiến trình toàn cầu hóa: Qúa khứ nằm trong hiện tại’ (Globalisation: The past in our present) của ông vào năm 1998, đã chỉ ra rằng tiến trình toàn cầu hóa không hề mới mẻ. Nó từng phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn từ năm 1870 đến 1913 – thời kỳ mà nền kinh tế không bị chính phủ can thiệp (tự do thương mại). Nayyar nhận xét rằng bài học từ lịch sử cho thấy sự phát triển không đồng đều. Ông cũng cho biết tiến trình toàn cầu hóa vào cuối thế kỉ thứ 20 có rất nhiều điểm tương đồng với tiến trình này vào thế kỉ thứ 19, và nhiều khả năng sẽ dẫn đến sự phát triển không đồng đều không chỉ giữa các nước với nhau mà còn trong nội bộ nước đó. Ông đã chỉ ra một vài nước đang phát triển nhận được lợi ích từ tiến trình toàn cầu hóa vào cuối thế kỉ thứ 20, bao gồm Argentina, Brazil, Mexico, Hàn Quốc, Hong Kong, Đài Loan, Singapore, Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, và Thái Lan. Những nước đang phát triển khác chỉ nhận được rất ít, nếu có. Ông phát hiện rằng khoảng cách kinh tế giữa các nước ngày càng xa và bất bình đẳng thu nhập giữa các cá nhân cũng ngày càng tăng.

Nhằm phục vụ cho lợi ích quốc gia, các nước phát triển đã bắt đầu thúc đẩy tiến trình toàn cầu hóa mạnh mẽ hơn kể từ những năm 1980 trở đi. Quá trình tự do hóa thương mại được đẩy mạnh thông qua các cuộc đàm phán thương mại đa phương trong vòng đàm phán Uruguay (UR) của Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch (GATT), một hiệp định kết thúc vào năm 1994. Vòng UR của GATT đã giúp cải thiện khả năng tiếp cận thị trường nhờ vào việc cắt giảm các rào cản thương mại và đặt ra quy định cho một số lĩnh vực mới, chẳng hạn như thương mại dịch vụ, nông nghiệp, dệt may, và các quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến lĩnh vực thương mại (TRIPS). Nó cũng dẫn đến sự ra đời của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), ngoài hệ thống của Liên Hiệp Quốc. Trước khi các thỏa thuận của vòng UR được thực thi, đã có một đề xuất xa hơn nhằm thúc đẩy khả năng tiếp cận thị trường, kéo theo sự kêu gọi về một vòng đàm phán thương mại đa phương mới, bàn về nhiều các vấn đề mới như đầu tư, luật cạnh tranh, môi trường, và tiêu chuẩn lao động cơ bản. Khi đề xuất này vấp phải sự phản đối, những người ủng hộ đề xuất này đã chuyển sang thúc đẩy các cuộc đàm phán thương mại tự do song phương và đa phương theo nhóm, với những mức độ tự do hóa cao hơn. Xu hướng cắt giảm quy định cho hệ thống tài chính quốc tế cũng lan rộng.

Tuy nhiên, tại một số nước đang phát triển, chẳng hạn như Jamaica, quá trình tự do hóa và cắt giảm luật lệ đã diễn ra khi nước này chấp nhận làm theo các chương trình chuyển đổi cơ cấu của Qũy Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới. Do đó, quá trình tự do hóa của nền kinh tế Jamaica đã diễn ra đơn phương vào những năm 1980.

Một bài nghiên cứu năm 1999 của Viện nghiên cứu Carnegie Endowment for International Peace kết luận rằng, các nước đang phát triển sẽ phải đối mặt với những nguy cơ đặc biệt khi tiến trình toàn cầu hóa làm trầm trọng hóa sự bất bình đẳng trong những thập kỉ tới, đồng thời làm gia tăng những áp lực xã hội và tổn thất chính trị đi kèm. Bài nghiên cứu cho biết thêm rằng làn sóng phản đối của chủ nghĩa bảo hộ và chủ nghĩa dân túy sẽ là một bước thụt lùi đầy sai lầm, vì làn sóng này làm lu mờ những lợi ích mà nền kinh tế hội nhập toàn cầu có thể đem lại cho những cá nhân đang sống tại các nước đang phát triển.

Kể từ những năm 1990, các nước đang phát triển, bao gồm Jamaica, đã bài tỏ mối quan ngại to lớn đối với chính sách thúc đẩy tiến trình toàn cầu hóa và tự do hóa một cách thiếu kiểm soát bởi các nước phát triển, như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), các nước thành viên khác trong Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), cùng các thể chế tài chính quốc tế khác. Trong bài tuyên bố chính sách của Jamaica năm 1998 tại Đại hội đồng liên hiệp quốc (UNGA), ông Seymour Mullings, lúc đó đang là Phó thủ tướng và Bộ trưởng bộ ngoại giao và thương mại Jamaica, phát biểu rằng: “Sự thật là tiến trình toàn cầu hóa ngày càng thúc đẩy xu hướng phát triển không đồng đều giữa các nước đã và đang phát triển, và đây rõ ràng là hiện tượng không tốt.” Đến năm 2008, Thủ tướng Bruce Golding, khi bàn về tiến trình toàn cầu hóa và tình cảnh khó khăn của các nước đang phát triển, đã phát biểu với UNGA rằng việc giải quyết các vấn đề của các nước đang phát triển đòi hỏi nhiều nỗ lực khác hơn là chỉ đơn thuần thúc đẩy tự do hóa thương mại, tư hữu hóa, và dòng chảy vốn tự do. Ông nhấn mạnh rằng không chỉ nên đặt trọng tâm vào việc cải thiện khả năng tiếp cận thị trường mà còn phải chú ý đến sự phát triển toàn cầu, và giải quyết những rào cản gây khó khăn cho các nước đang phát triển.

Trong hơn 15 năm qua, Jamaica liên tục tham gia cùng với các nước đang phát triển tại UNGA, WTO, UNCTAD, và các diễn đàn quốc tế khác để bày tỏ mối lo lắng về vấn đề bất bình đẳng thu nhập bắt nguồn tiến trình toàn cầu hóa và tự do hóa, nhất là khi các nước đang phát triển không thể kịp thời áp dụng những cải cách và hỗ trợ tài chính cần thiết.

Các nước đã phát triển và một vài nước hưởng lợi trong số các nước đang phát triển tiếp tục thúc đẩy tiến trình toàn cầu hóa và tự do hóa sâu rộng hơn, phớt lờ lời kêu gọi từ các nước đang phát triển. Họ ủng hộ Trung Quốc trở thành thành viên của WTO, bởi quốc gia này là một thị trường rộng lớn, có thể sinh lợi và có một nguồn nguyên liệu và lao động giá rẻ. Họ hiện thức hóa ý định này bằng cách triển khai Vòng đàm phán thương mại tự do Doha tại WTO vào năm 2001, dưới danh nghĩa vòng đàm phán phát triển. Sau khi nó không đem lại những kết quả mong muốn như cải thiện khả năng tiếp cận thị trường vào các nước đang phát triển và điều chỉnh những lĩnh vực mới, họ chuyển sang đàm phán những hiệp định tự do thương mại thậm chí còn phức tạp hơn, và nằm ngoài WTO. Họ muốn đảm bảo rằng thế giới sẽ trở nên hội nhập hơn thông qua con đường toàn cầu hóa.

Đến năm 2009 thì xuất hiện cuộc khủng hoảng tài chính (Đại suy thoái) bắt nguồn từ Hoa Kỳ. Một cuộc khủng hoảng toàn cầu lớn nhất kể từ cuộc Đại suy thoái vào những năm 1930. Đã phải mất nhiều năm để cho các quốc gia, bao gồm cả Jamaica, thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế này. Đến năm 2016 thì Anh quốc rút khỏi Liên minh châu Âu (EU) sau cuộc trưng cầu với kết quả chênh lệch sát sao từ người dân. Brexit nhận được ủng hộ từ công dân Anh bởi họ lo sợ sẽ đánh mất đi chủ quyền, công việc, và tình trạng nhập cư. Tương lai Anh quốc đang trở nên bất định. Tại Hoa Kỳ, Donald Trump đắc cử Tổng thống nhờ vào sự ủng hộ từ những bang có các ngành công nghiệp sản xuất bị thiệt hại. Ông Trump hứa hẹn sẽ mang lại việc làm và “đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại”.

Bỗng nhiên, các nước đã phát triển này cũng bắt đầu nhận ra rằng tiến trình toàn cầu hóa khiến cho bất bình đẳng thu nhập và bất ổn xã hội tăng cao. Đối với Trump, các hiệp định tự do thương mại được đề xuất và xúc tiến bởi đảng Cộng hòa của ông chính là những thỏa thuận tệ nhất từ trước đến giờ; và Hoa Kỳ, một nhà vô địch và là người hưởng lợi từ toàn cầu hóa và tự do hóa, trở thành nạn nhân. Hiện tại, Trump có vẻ như đang chuẩn bị phá vỡ trật tự thế giới hình thành từ sau chiến tranh, và tuyên bố theo đuổi chủ nghĩa dân tộc. Những nhóm chủ nghĩa dân tộc cực đoan đang ngày càng chiếm ưu thế trong EU (Italy, Hungary, Ba Lan, Austria, Đứa, Pháp) bởi sự lo lắng đối với chủ quyền, tình trạng nhập cư và bất ổn kinh tế. Brazil, vốn được biết đến là nước thụ hưởng từ toàn cầu hóa với rất nhiều tiềm năng phát triển, cũng đang hứng chịu khủng hoảng và bê bối tham nhũng. Nước này vừa mới bầu ra một Tổng thống theo trường phái bảo thủ cực đoan.

Vì những lý do trên, chúng tôi đang tự hỏi liệu làn sóng toàn cầu hóa có bị đảo ngược sau một thời gian dài các chính phủ phớt lờ những bài học lịch sử, và sự lo ngại gia tăng đến từ các nước đang phát triển và các tổ chức như UNCTAD, Ủy ban Kinh tế Mỹ Latinh và vùng Caribe của Liên Hiệp Quốc (ECLAC), Tổ chức South Center, Third World Network, và các cơ quan cũng như các cá nhân ở những nước đang phát triển. Đôi khi, vì những lợi ích riêng mà các nước phát triển, các công ty đa quốc gia, và cả các thể chế quốc tế phớt lờ những lo lắng của các nước khác cho đến khi họ trực tiếp bị ảnh hưởng. Rồi sau đó, chính những cường quốc này lại xem cả thế giới là kẻ thù. Quả thật là trớ trêu.

Tác giả: Elizabeth Morgan

Nguồn: Jamaica Observer - HN

Từ khóa: Toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế, bất bình đẳng thu nhập, WTO