Hãy tạm biệt NAFTA và nói lời chào với USMCA (Phần 1)

usmca-nafta-email-100118-22

Mỹ, Canada, và Mexico đã chính thức ký kết một thỏa thuận thương mại ba bên mới vào thứ Sáu vừa qua bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Buenos Aires. Thỏa thuận này còn được biết đến với tên gọi USMCA, hay Hiệp định Mỹ - Mexico – Canada (Ít nhất là tại Mỹ).

Trong giai đoạn vận động tranh cử, Tổng thống Donald Trump đã hứa hẹn sẽ tái đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do (NAFTA) mà ông gọi là “thỏa thuận thương mại tệ nhất từ trước đến nay”. Sau hơn một năm thảo luận giữa ba nước, Trump cuối cùng đã đạt được bước tiến với lời hứa trên.

Thứ Sáu tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump, Tổng thống Mexico Enrique Peña Nieto, và Thủ tướng Canada Justin Trudeau đã ký kết hiệp định mà Trump gọi là “hiệp định đột phá”, trong bình luận vắn tắt của mình.

Tổng thống Mỹ cũng đã đăng dòng tweet về gói thương mại này, gọi đây là “một trong những thỏa thuận thương mại lớn nhất, quan trọng nhất trong lịch sử nước Mỹ và cả lịch sử thế giới”.

Mặc dù đã có tên mới, USMCA không hoàn toàn là “một hiệp định mới tinh” như những gì Trump mô tả. Về cơ bản, đây là NAFTA thế hệ 2.0: một phiên bản cập nhật lại hiệp định thương mại đã có tuổi đời 25 năm, với các thay đổi chính trong nội dung về ô tô, tiêu chuẩn lao động và môi trường, bảo hộ sở hữu trí tuệ và một số điều khoản trong thương mại điện tử.

Thậm chí khi các thay đổi trên không hoàn toàn giống như mong muốn của Trump, các chuyên gia vẫn cho rằng chúng rất quan trọng. “Đây là một hiệp định khác biệt đáng kể so với NAFTA”, Giám đốc Dự án "Tương lai Mỹ - Mexico" tại CSIS đã nhận định.

Ký kết là phần đơn giản nhất. Giai đoạn khó khăn hơn giờ mới bắt đầu, khi Hiệp định phải được quốc hội ở cả ba nước thông qua.

Quốc hội Mỹ sẽ không đưa vấn đề này ra bàn thảo cho đến năm 2019, khi Đảng Dân chủ chiếm đa số trong Hạ Viện – và Đảng này có thể không mặn mà với việc phê chuẩn hiệp định để cho Tổng thống Trump có được thắng lợi dễ dàng. Và bởi vì giai đoạn thông qua sẽ mất một khoảng thời gian, thế nên hầu hết các điều khoản USMCA sẽ không thể đi vào hiệu lực cho đến năm 2020.

Trong khi đó, quốc hội Canada, Mexico và Mỹ vẫn đang tranh cãi liệu những sửa đổi lần này trong NAFTA là thắng lợi hay thất bại đối với riêng mỗi nước – và liệu hiệp định thương mại mới này có phải là một sự cải tiến so với Hiệp định trước.

Dưới đây là mọi thông tin mà bạn cần biết về USMCA - hiệp định thương mại ba bên trước đây được biết đến với tên gọi NAFTA, và USMCA sẽ có ý nghĩa gì cho tương lai.

Hiệp định "mới" có gì mới, và ảnh hưởng của nó sẽ lớn đến thế nào?

USMCA tương tự NAFTA, nhưng có một vài thay đổi lớn, bao gồm:

Quy tắc xuất xứ

Theo hiệp định mới, ô tô và xe tải phải có 75% thành phần được sản xuất tại Mexico, Mỹ hoặc Canada mới đủ điều kiện được miễn thuế. Đây là mức tăng đáng kể so với tỷ lệ 62.5% trong NAFTA trước đây.

Mục tiêu của thay đổi trên là để giúp đỡ cho nền sản xuất phụ tụng ô tô trong khối Bắc Mỹ, bằng việc bắt buộc các doanh nghiệp ô tô phải sử dụng phụ tùng được sản xuất trong khối, thay vì sử dụng các phụ tùng giá rẻ hơn từ các nước châu Á. Điều này có khả năng sẽ làm tăng giá thành sản xuất ô tô và xe tải, và làm cho Mexico khó sản xuất hoặc bán một số dòng xe nhỏ tại thị trường Mỹ.

Điều khoản lao động

Điểm khác quan trọng nhất trong hiệp định mới liên quan đến vấn đề bảo hộ lao động ở cả ba nước.

Hiệp định mới yêu cầu, đến năm 2023, 40 – 45% thành phần của một chiếc xe ô tô phải được sản xuất bởi các công nhân có mức lương tối thiểu 16 USD một giờ. Điều khoản này chủ yếu nhắm vào Mexico, để mức lương ở đây tăng lên bằng mức tiêu chuẩn ở Mỹ và Canada.

Ngoài ra, Mexico đã đồng ý sẽ thông qua các đạo luật cho phép người lao động nước này có quyền đại diện công đoàn thực sự, để tăng cường bảo hộ cho lao động nhập cư (thường đến từ Trung Mỹ), và để bảo vệ lao động nữ khỏi phân biệt đối xử.

Và không như NAFTA, thỏa thuận mới cho phép một nước được trừng phạt các nước còn lại vì các vi phạm các vấn đề trong lao động làm ảnh hưởng đến hoạt động thương mại. Đây là quá trình phức tạp và nhiều bước, được sao chép lại từ Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), một thỏa thuận thương mại mà Trump đã rút khỏi sau khi vừa nhận nhiệm sở.

Đây đều là những cải cách tối quan trọng, và giải quyết được nhiều lo ngại mà liên đoàn lao động Mỹ từ lâu đã than phiền về NAFTA.

Nhưng các điều khoản về lao động cũng thường đem lại một số rắc rối nhất định – đặc biệt là làm thế nào để thực thi quy tắc mức lương tối thiểu 16 USD/giờ. “rất khó để kiểm soát việc thực thi quy định này, và thủ tục cũng sẽ rất rườm rà”, Duncan Wood, giám độc Viện Mexico tại Trung tâm Wilson nhận định.

Sở dĩ ông Wood đưa ra nhận định trên là vì, vẫn còn chưa rõ làm thế nào để các nước sẽ theo dõi được mức lương mà các doanh nghiệp Mexico đang trả cho công nhân của họ, hay làm thế nào mà các doanh nghiệp Mexico có thể xác định được ai ai cũng đều làm ra 16 USD mỗi giờ.

Nông dân Mỹ được tiếp cận thị trường sữa của Canada nhiều hơn

Tiếp cận thị trường sữa của Canada là một vấn đề đã được Trump hết sức quan tâm, và vì vậy, đây được xem là một thắng lợi cho nước Mỹ - và có lẽ là cho người tiêu dùng Canada.

Canada sử dụng một hệ thống quản lý nguồn cung dành cho bơ sữa (kể cả trứng và thịt gia cầm). Hệ thống này kiểm soát sát sao sản lượng của mỗi sản phẩm, và đặt ra các mức thuế cao và các mức hạn ngạch rất khắt khe đối với sản phẩm cùng loại nhập khẩu.

Canada phải mở cửa 4% thị trường sữa của mình cho Mỹ, với lộ trình 6 tháng - nhỉnh hơn một chút so với con số đã được đàm phán trong TPP.

Canada cũng đã đồng ý sẽ loại bỏ cơ chế định giá sữa nội địa (còn gọi là Class 7), quy định đã từng giúp cho giá bán các sản phẩm sữa giàu đạm từ các nhà sản xuất trong nước rẻ hơn so với sản phẩm nhập khẩu; nông dân Mỹ đã từng than phiền rằng quy định này chặn đứng khả năng xuất khẩu sản phẩm của họ sang Canada.

Ông Wood nói rằng, mặc dù Mỹ có thể xem đây là một chiến thắng, nhưng thực tế, chỉ một lượng nhỏ nông dân Mỹ hưởng lợi. “Thị trường sữa của Canada có phải là một thị trường lớn? Không, không phải. Điều khoản đó sẽ tạo nên một khác biệt đáng kể cho cán cân thương mại của Mỹ? Chắc chắn là không. Nhưng nó sẽ tạo ra thay đổi cho người nông dân ở một số vùng như Wisconsin.”

Nhưng lợi ích mà nông dân Mỹ có được lại được đổi bằng thiệt hại của người nông dân Canada, suy nghĩ đó đang bắt đầu xuất hiện ở xứ sở lá phong. Sarah Goldfeder, người đứng đầu Earnscliffe Strategy Group và là thành viên tại Viện Các vấn đề Toàn cầu Canada, đã phát biểu hồi tháng 10 rằng, mặc dù ngành công nghiệp bơ sữa Canada dần dần rồi cũng sẽ chấp nhận những thay đổi trên, nhưng người nông dân và các hiệp hội nông nghiệp đang nhận ra rằng họ đã bị lợi dụng.

“Mọi nhượng bộ của chính phủ Canada đều là trong vấn đề nông nghiệp: ngũ cốc, bơ sữa, trứng và gia cầm”, ông Goldfeder cho biết. “Vì vậy tôi cho rằng, khu vực nông nghiệp ở Canada đang bắt đầu phát hiện ra sự thật”.

Trong USMCA, quy định về thành phần của sản phẩm bơ sữa cũng đã được thay đổi. Nhưng theo như phóng viên Alexander Panetta của tờ Politico Pro Canada, các thay đổi là tương đối nhỏ - và không đủ để thỏa mãn người nông dân Canada. Họ đã lên tiếng phản đối USMCA, gọi đó là “ngày đen tối” trong lịch sử ngành bơ sữa.

Bảo hộ sở hữu trí tuệ và các điều khoản về thương mại điện tử

Đây được xem là chiến thắng cho Mỹ. Hiệp định mới đã kéo dài thời hạn bảo hộ bản quyền từ “50 năm từ khi tác giả qua đời” lên thành “70 năm từ khi tác giả qua đời”. USMCA cũng cho phép kéo dài bảo hộ đối với một số loại thuốc, từ 8 năm lên thành 10 năm.

Có một thực tế là NAFTA không đề cập gì đến internet, vì hiệp định này được đàm phán hơn 2 thập kỷ trước. USMCA khắc phục điều đó bằng cách bổ sung các điều khoản mới về kinh tế số. Các điều khoản này bao gồm: không đánh thuế lên hàng hóa được mua qua hình thức điện tử, như âm nhạc hay sách điện tử, và bảo vệ các doanh nghiệp internet để họ không phải chịu trách nhiệm về những nội dung mà người dùng tạo lập.

Một vài chuyên gia cho biết, các điều khoản thương mại kỹ thuật số thiếu đi cái gọi là điều kiện cần để hiện đại hóa NAFTA, nhưng đây đã là một bước khởi đầu.

Canada đã bảo vệ được cơ chế giải quyết thương mại đặc biệt

Một trong những lằn ranh đỏ của Canada đó là giữ lại chương 19 của NAFTA. Chương 19 thiết lập một cơ chế độc lập để giải quyết các tranh chấp thương mại đặc biệt giữa các nước (thay vì giải quyết tại tòa án địa phương). Canada xem chương 19 là biện pháp để bảo vệ nước này trước các chính sách thương mại bảo hộ của Mỹ, và Canada cuối cùng đã hoàn thành được mục tiêu.

Nhà đầu tư không thể kiện chính phủ

Chương 11 trong NAFTA phiên bản gốc cho phép nhà đầu tư được kiện chính phủ vì những thay đổi trong chính sách khiến họ chịu thiệt hại. Trong Hiệp định mới, Mỹ và Canada được miễn áp dụng điều khoản này, còn Mexico thì bị áp dụng cho một số ngành nhất định, trong đó có năng lượng.

Điều này có nghĩa là, nhà đầu tư, đặc biệt là tại Mexico, sẽ được bảo hộ ít hơn so với NAFTA phiên bản gốc, nhưng điều khoản mới cũng được ca ngợi vì đã loại bỏ một cơ chế mà các doanh nghiệp có thể dùng để thách thức các quy định sức khỏe và môi trường của chính phủ.

Còn tiếp…

Nguồn: VOX

Từ khóa: USMCA, NAFTA, thay đổi, ô tô, bơ sữa, Chương 19, Chương 11