Mặc dù phải đối mặt với những thách thức, nhưng khi nhìn vào luật lệ kinh tế quốc tế, chúng ta vẫn có một vài lý do để tin rằng hệ thống toàn cầu có khả năng, và sẽ vượt qua được khó khăn này.
Tác giả: Jeffrey Kucik - Phó giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Arizona.
Trật tự thế giới dựa trên các quy tắc - vốn dĩ là bệ đỡ hỗ trợ kinh tế toàn cầu kể từ thế chiến thứ 2- thì hiện nay đang bị đe dọa nghiêm trọng. Dựa trên số lượng các bài “điếu văn” được công bố trong những tháng gần đây, có thể dễ dàng kết luận, hệ thống hợp tác quốc tế về thương mại và những vấn đề khác đã không còn tồn tại.
Lo lắng cho số phận của hợp tác đa phương cũng là điều dễ hiểu. Trong các cuộc công kích vào Liên Hợp Quốc, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương và Tổ chức Thương mại Thế giới, Tổng thống Donald Trump đều thể hiện sự xem thường các cam kết của Mỹ về hòa bình, an ninh và thương mại thế giới.
Bất chấp thái độ đe dọa của ông Trump, tôi tin còn quá sớm để chúng ta khóc thương cho cơ chế hợp tác quốc tế. Mặc dù còn tồn tại những thách thức, nhưng khi nhìn vào luật kinh tế quốc tế - một trong những lĩnh vực chuyên môn của tôi - chúng ta vẫn có lý do để tin rằng hệ thống toàn cầu sẽ vượt qua được những khó khăn này.
Hợp tác thương mại bị đe dọa
Ông Trump vẫn đang tấn công vào hệ thống thương mại tự do kể từ khi đắc cử tổng thống năm 2016.
Ông đã đơn phương rút khỏi các Hiệp định thương mại đa phương, như Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) với lý do làm tổn hại đến lợi ích của nước Mỹ. Đồng thời cáo buộc Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) vì đã góp phần đẩy nhanh thêm đà sụt giảm của nền sản xuất Hoa Kỳ.
Ngay khi nhậm chức, ông Trump đã biến quan điểm phản đối thương mại tự do của mình trở thành chính sách ngoại giao của Mỹ. Ông Trump đã rút khỏi Hiệp định TPP, yêu cầu tái đàm phán NAFTA và đe dọa thêm rằng sẽ sớm rời khỏi WTO. Vào đầu năm nay, ông đã khởi động chiến tranh thương mại với các đồng minh của mình, như Liên mình Châu Âu, và các đối thủ, như Trung Quốc.
Thêm vào đó, vì quá chú tâm đến những ảnh hưởng gây hại đến túi tiền của người Mỹ, chiến lược của ông Trump bị lo ngại sẽ làm xói mòn niềm tin vào chính những quy tắc thúc đẩy hợp tác kinh tế thế giới, bao gồm cả nhưng cơ chế hợp tác nhằm giới hạn bảo hộ thương mại và hạn chế các biện pháp trả đũa.
Bất chấp những lời đe dọa của ông Trump về thương mại, vẫn có một vài lý do để hy vọng.
Tổ chức WTO vẫn đang hoạt động
Nhiều người cho rằng cuộc tấn công của Tổng thống vào WTO là bằng chứng cho thấy hệ thống này đang đổ vỡ.
Mục đích chính của ông Trump là nhằm vào hệ thống giải quyết tranh chấp thương mại của WTO mà Nhà Trắng chỉ trích là đối xử không công bằng với Mỹ. Quả thật, Mỹ là quốc gia bị kiện thường xuyên nhất so với các quốc gia khác về vấn đề tranh chấp thương mại.
Đáp trả lại việc này, ông Trump đã đe dọa sẽ lờ đi các luật lệ của WTO, và chính quyền Mỹ đã ngăn chặn việc bổ nhiệm thẩm phán mới cho tổ chức.
Những động thái này chắc chắn sẽ làm đảo lộn WTO khi Mỹ rút quân ra khỏi hệ thống mà nước này từng giúp đỡ xây dựng nên. Tuy vậy, hệ thống tranh chấp của WTO vẫn đang hoạt động liên tục, điều này cho thấy rằng các thành viên khác vẫn công nhận giá trị của nó.
Thay vì chỉ dựa duy nhất vào việc trả đũa thương mại đơn phương, các quốc gia đã đệ trình 17 hồ sơ mới trong năm nay để chống lại việc áp các mức thuế quan và các biện pháp bảo hộ khác của Hoa Kỳ. Đây là làn sóng phản đối Hoa Kỳ mạnh mẽ nhất kể từ cuộc tranh chấp thuế thép năm 2002.
Nhữn hồ sơ trên không phải để củng cố thêm cho quan điểm của ông Trump rằng WTO đang không công bằng với Hoa Kỳ, mà là nhằm tuyên bố rằng, các nền kinh tế toàn cầu muốn hệ thống WTO vẫn hoạt động, vì những lợi ích tốt đẹp cho toàn thế giới. Việc tìm kiếm các thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại WTO thông qua các mức thuế trừng phạt là biện pháp đem lại nhiều lợi ích.
Nghiên cứu cho thấy, hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO khá hiệu quả trong việc chống lại các chính sách thương mại phân biệt đối xử. Các quốc gia tuân theo luật lệ của WTO trong khoảng 60% thời gian. Mặc dù, con số này có vẻ không cao; tuy nhiên, trong bối cảnh WTO không đủ nghiêm khắc để buộc các nước thực thi phán quyết, tỷ lệ 60% thật sự đã là khá tốt.
Bằng cách đưa những khiếu nại này lên tổ chức WTO, các quốc gia cũng thu hút sự chú ý của thế giới đối với vụ kiện, nêu đích danh và làm xấu mặt những kẻ đang vi phạm, và đồng thời hạ uy tín của các vị lãnh đạo đang dựng lên các rào cản phân biệt đối xử.
Quan trọng không kém, trong một số trường hợp, việc đưa vụ kiện tranh chấp lên WTO đồng thời có thể ngăn chặn các hành vi vi phạm trong tương lai.
Chính phủ các nước rõ ràng nhận thức được những lợi ích mang lại này.
Không thiếu những Thỏa thuận thương mại mới
Một lý do nữa để các chuyên gia thương mại và các nhà kinh tế học tin rằng cơ chế hợp tác đã chết, đó là khi Mỹ đề cao các Hiệp định song phương hơn đa phương vì cho rằng, các Hiệp định song phương sẽ giúp Mỹ sử dụng sức mạnh thị trường của mình để đạt được các thỏa thuận tốt hơn.
Mặc dù, đúng là có một loạt các Thỏa thuận trực tiếp giữa các đối tác thương mại của Mỹ trong vài năm qua; tuy nhiên, đây không phải là bằng chứng cho thấy các quốc gia khác cũng đang đi theo chính sách của ông Trump.
Đáng chú ý, Hiệp định TPP đã không chết sau khi Trump rút lui. Nhờ một phần vào sự kiên trì của Nhật Bản, Hiệp định này-với tên gọi mới Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP)-đã được ký kết vào hồi tháng 3 năm nay.
Hiệp định TPP mới là dấu hiệu mở đầu cho những hợp tác tiếp theo. Canada hiện tại đang thảo luận với Nhật Bản. Còn hàng xóm phía Nam của Mỹ là Mexico cũng đang đàm phán với Trung Quốc.
Thỏa thuận song phương có thể được xem là lộn xộn và thậm chí không hiệu quả, so với hệ thống thương mại đa phương. Tuy nhiên, giải thích trên thì quá đơn giản.
Quan trọng phải thừa nhận rằng WTO đã không được sửa đổi toàn diện trong nhiều năm qua, và điều này đã khiến các nước phải tìm các giải pháp thay thế, như hợp tác khu vực và song phương.
Tuy nhiên, những lựa chọn thay thế này không phải là dấu hiệu cho thấy các nước quay lưng với cơ chế hợp tác, cũng không có nghĩa là toàn cầu đang diễn ra làn sóng ủng hộ chủ nghĩa dân tộc kinh tế được khởi xướng từ Trump. Các nước vẫn trong nỗ lực duy trì các tuyến thương mại mở và tìm kiếm các giải pháp thay thế vị trí lãnh đạo của Hoa Kỳ.
Đừng hết hi vọng
Chắc chắn rằng, chiến lược của ông Trump đang gây thiệt hại cho các đối tác ngoại giao của Mỹ.
Trên nhiều phương diện, “chiến thắng” lớn của ông Trump trong thương mại – đó là hoàn tất đàm phán NAFTA mới – đã làm xấu đi quan hệ ngoại giao giữa ông và Thủ tướng Canada- Justin Trudeau.
Mặt khác, chiến thắng này cũng được cho là không nhiều, khi mà NAFTA phiên bản mới chỉ có một chút sửa đổi so với phiên bản cũ.
Tuy vậy, một kết quả quan trọng của cuộc đả kích nhằm chống lại luật thương mại của ông Trump là khiến cho cả Canada và Liên minh Châu Âu có động lực trong việc cải tổ lại tổ chức WTO. Nếu thành công, điều này có thể tạo ra kết quả khả quan trong việc cải thiện tình hình hợp tác kinh tế quốc tế.
Liệu những nỗ lực này có thành công hay không vẫn còn chưa chắc chắn. Tuy nhiên, ít nhất những quốc gia này cũng bắt đầu quan tâm đến việc cứu vãn một hệ thống đã trở nên lỗi thời. Miễn là các quốc gia còn quan tâm đến việc cải tổ nó, thì còn quá sớm để “tuyên bố cái chết” cho cơ chế hợp tác thương mại.
Bài viết này đã được xuất bản lần đầu trên tờ The Conversation.
Nguồn: Pacific Standard – MT
Từ khóa: Hiệp định thương mại tự do, kết thúc, sửa đổi WTO, hệ thống giải quyết tranh chấp, không công bằng, tiếc nuối, CPTPP
