Đối thủ của Trung Quốc sẽ hưởng lợi từ cuộc chiến thương mại?

tuinhuatrungquoc

Các chuỗi cung ứng tích hợp đồng nghĩa với việc Trung Quốc không dễ dàng bị thay thế.

Chúng ta có thể đánh giá một quốc gia qua những chiếc túi nhựa được sử dụng ở đó. Hoặc chúng ta có thể tự rút ra kết luận cho bản thân sau chuyến thăm Công ty An Phát – một doanh nghiệp Việt Nam và là một trong những nhà xuất khẩu bao bì bằng nhựa lớn nhất Đông Nam Á. Khách hàng Nhật Bản của công ty đòi hỏi những chiếc túi phải có chất lượng cao nhất, làm hoàn toàn từ nhựa mới, không phải từ nguyên liệu tái chế. Khách hàng châu Âu coi trọng vấn đề môi trường lại yêu cầu những chiếc túi xuất sang đây phải có thể phân hủy sinh học. Còn người Mỹ ưa chuộng sự tiện lợi lại mong muốn tay cầm của túi phải dễ dàng thắt gút.

Gần đây, các công nhân tại công ty An Phát đã bỏ ra nhiều thời gian hơn để đáp ứng khẩu vị của người Mỹ. Hàng năm, Mỹ nhập khẩu 2.5 tỷ USD túi nhựa, xấp xỉ hai phần năm trong đó là nhập từ Trung Quốc. Trong tháng 9, túi nhựa nằm trong danh sách khoảng 5,745 mặt hàng của Trung Quốc bắt đầu đối diện với mức thuế 10% của Mỹ - một mức thuế đủ để khiến các nhà bán lẻ tìm kiếm nguồn cung thay thế từ nơi khác. “Mỹ là một thị trường khó để thâm nhập, và chúng tôi đã nhận thấy đây là cơ hội để tấn công”, bà Nguyễn Lệ Hằng, Phó giám đốc của An Phát cho biết. Trong ba tháng qua, doanh số xuất khẩu sang Mỹ của công ty đã tăng hơn gấp đôi.

Khắp nơi trên thế giới, các công ty và các quốc gia đang giành giật nhau miếng bánh thị phần mà Trung Quốc nhả ra, vì cuộc chiến. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hi vọng cách làm cứng rắn của mình có thể mang nhà máy về lại nước Mỹ, nhưng cho đến nay, có rất ít bằng chứng cho thấy điều đó. Thay vào đó, các quốc gia khác ở châu Á lại có khả năng trở thành đối tượng được hưởng lợi, bởi vì các nước này sẵn sàng hơn Mỹ để lấp vào chỗ trống để lại bởi Trung Quốc. Cả những nước đang ở phân khúc cao hơn trong chuỗi cung ứng so với Trung Quốc, lẫn những nước đang ở phân khúc thấp hơn Trung Quốc đều đang rình rập cơ hội.

Các nước giàu có hơn đang để mắt đến một số ngành sản xuất tinh vi mà họ từng để lọt vào tay Trung Quốc trước đây. Đài Loan đang cố gắng lôi kéo các tập đoàn máy vi tính, trong khi Malaysia và Thái Lan thì mong muốn mở rộng chỗ đứng trong lĩnh vực hàng điện tử. Ở các nước có thu nhập thấp, trọng tâm của họ là các phân khúc hàng hóa cấp thấp mà từ lâu Trung Quốc thống trị. Việt Nam thì mạnh về chế biến thực phẩm; Campuchia là da giầy, và Bangladesh là dệt may.

Nhưng cuộc chiến thương mại có hai mặt của nó. “Phân xưởng châu Á” – mạng lưới các chuỗi cung ứng trải dài trên khắp khu vực và thường lấy Trung Quốc là trung tâm – chiếm gần một nửa sản lượng sản xuất toàn cầu. Những quốc gia nào càng liên kết chặt chẽ với Trung Quốc, quốc gia đó càng hứng chịu nhiều thiệt hại từ các mức thuế của Mỹ. Câu hỏi là, liệu lợi ích thu được từ cơ hội kinh doanh giành được từ Trung Quốc, có đủ để bù trừ cho sự giảm tốc trong hoạt động thương mại xoay quanh Trung Quốc hay không.

Trên thực tế, làn sóng di dời nhà máy ra khỏi Trung Quốc đã diễn ra từ trước khi cuộc chiến thương mại bắt đầu. Những năm trước, khi tình hình còn tốt đẹp, mức lương ở Trung Quốc tăng đã khiến các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp trong những ngành thâm dụng lao động như dệt may, phải hướng về các quốc gia châu Á khác có trình độ phát triển thấp hơn. Các doanh nghiệp trong lĩnh vực tinh vi hơn cũng bị ảnh hưởng: tỷ lệ tốt nghiệp đại học của Trung Quốc giờ đây đã gần bằng Đài Loan. Trong vài năm trở lại đây, Trung Quốc cũng đã thắt chặt các tiêu chuẩn về môi trường, buộc chủ nhà máy phải đầu tư mua mới máy móc hiện đại hoặc phải đóng cửa. Không chỉ có doanh nghiệp nước ngoài mới phải tìm kiếm vùng đất mới. Các doanh nghiệp của Trung Quốc cũng đang có động thái tương tự: vốn đầu tư xây dựng nhà máy ở Đông Nam Á của doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng gần 50% mỗi năm. Các đợt đánh thuế của ông Trump càng giúp đẩy nhanh thêm xu hướng trên.

Không phải chỉ là chiếc túi

Tuy nhiên, xu hướng chuyển dịch khỏi Trung Quốc vẫn khó diễn ra suôn sẻ. Lời giải thích tốt nhất có lẽ là do, Trung Quốc là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới. Các cụm công nghiệp dày đặc của quốc gia này đem lại mọi thứ mà nhà sản xuất cần: ngành điện tử ở phía Nam, ngành ô tô ở phía Đông và ngành công nghiệp nặng ở phía Bắc. Các cụm công nghiệp này được hỗ trợ bởi hệ thống đường xá và cầu cảng tốt nhất. Khi mức lương tăng, các doanh nghiệp đã đổ tiền đầu tư cho các dây chuyền tự động hóa. Hơn nữa, bản thân Trung Quốc cũng là một thị trường lớn, và các nhà sản xuất muốn ở gần khách hàng của mình.

Tất cả những lợi thế trên khiến cho việc mở nhà máy tại Trung Quốc rất hiệu quả. Dan Krassenstein, giám đốc điều hành khu vực châu Á của Procon Pacific – một doanh nghiệp sản xuất túi chất lượng cao để vận chuyển phân bón, cát và các mặt hàng tương tự – cho rằng Trung Quốc vẫn có sức hấp dẫn. Lao động ở Ấn Độ có mức lương chỉ bằng 75% Trung Quốc. Nhưng bù lại, lao động Ấn Độ có năng suất kém hơn, nên theo ước tính của ông Krassenstein, chi phí tiết kiệm được trên mỗi một chiếc túi sản xuất ra ở Ấn Độ chỉ là 35%. Công ty của ông đang chuyển một phần sản xuất sang Ấn Độ - nhưng chỉ tiến hành từ từ.

Các nước còn lại chỉ có thể hưởng lợi từ làn sóng di dời nhà máy khỏi Trung Quốc trước khi chi phí ở các nước đó tăng dần. Lực lượng lao động của Trung Quốc hơn gấp đôi số lượng lao động của tất cả các nước Đông Nam Á cộng lại. Walter Blocker, CEO của Vietnam Trade Alliance, một tập đoàn hàng tiêu dùng, mô tả làn sóng dịch chuyển nhà máy từ Trung Quốc vào Việt Nam như một ‘cơn lũ’. Mức lương ở Việt Nam cũng đang tăng nhanh, và giá thuê đất trong các khu công nghiệp cũng vậy.

Kết quả là, Trung Quốc không thể dễ dàng bị thay thế. Vì vậy, các nước khác trong khu vực sẽ mất nhiều hơn được từ cuộc chiến thương mại, chuyên gia Sudhir Shetty của Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết. Thiệt hại của các nhà xuất khẩu Trung Quốc sẽ dàn trải ra cho các nhà cung ứng của họ, từ các hãng sản xuất chip ở Hàn Quốc cho đến các xưởng may ở Myanmar. Và trên hết, sự bất định của hệ thống thương mại toàn cầu có thể là hồi chuông cảnh báo cho làn sóng đầu tư ở châu Á. Ông Shetty cho biết “Chúng tôi đang nói về khu vực đã hưởng lợi nhiều nhất từ chính sách mở cửa”.

Có ít tiền lệ có thể hỗ trợ cho việc ước tính tác động từ cuộc chiến. Chuyên gia Zhang Zhiwei của Deutsche Bank đã dùng vụ việc Mỹ áp thuế bán phá giá máy giặt Trung Quốc vào năm 2017 để làm tình huống nghiên cứu. Xuất khẩu máy giặt của Trung Quốc vào Mỹ đã sụt giảm mạnh, nhưng sản lượng xuất khẩu sang các nước khác vẫn duy trì ổn định. Trong khi đó các công ty Hàn Quốc chuyển hoạt động sản xuất sang Thái Lan và Việt Nam, để mở rộng doanh số xuất khẩu sang Mỹ - một kết quả tốt đẹp cho phân xưởng châu Á. Nhưng sau đó, vào tháng 1 năm 2018, ông Trump đánh thuế lên toàn bộ máy giặt nhập khẩu. Động thái trên cuối cùng đã buộc các hãng sản xuất châu Á phải mở nhà máy tại Mỹ. Máy giặt hiện nay đã đắt hơn 15% so với trước đây.

Các hệ lụy không biết trước

Số liệu gần đây hé lộ một thực tế rõ ràng: khu vực châu Á đã bị ngấm đòn thương mại. Năm 2017, xuất khẩu của những nước phát triển trong khu vực – như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan – lẫn những nước có trình độ phát triển thấp hơn – như Philippines và Việt Nam, đều tăng ở mức 2 con số. Nhưng năm nay, tốc độ đã chậm lại rõ rệt. Ngạc nhiên là, xuất khẩu của Trung Quốc lại tốt hơn nhiều; xuất khẩu của Trung Quốc trong tháng 9 cao hơn 15% so với cùng kỳ. Nhưng đó là bởi vì các công ty nước này đang tranh thủ xuất khẩu hết mức có thể, trước khi mức thuế cao hơn có hiệu lực. Tình trạng đổ vỡ sắp xảy ra đến nơi.

Đối với một số người, viễn cảng trên lại được chào đón. Chẳng hạn như Tập đoàn điện tử Samsung của Hàn Quốc. Đơn vị này đã sản xuất 1/3 sản lượng toàn cầu của mình tại Việt Nam, và đang có kế hoạch mở rộng thêm trong thời gian tới. Đầu tư của Nhật Bản vào Việt Nam cũng đang bùng nổ. Tại An Phát, có thể cảm nhận được sự háo hức trước cơ hội giành được các khách hàng lớn mới, và không chỉ trong lĩnh vực túi nhựa. Công ty đã cơ cấu lại để trở thành nhà sản xuất các bộ phận phức tạp cho máy giặt, điện thoại và hơn thế nữa. Công ty đã ứng dụng rô bốt tối tân vào trong sản xuất và dự định tăng gấp đôi nhân công cho năm sau. An Phát hi vọng, cuộc chiến thương mại sẽ là một cơ hội chuyển mình của công ty.

Nguồn: The economist – TQ

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, di dời nhà máy, Trung Quốc, Việt Nam