Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 17/9, Tổng thống Donald Trump đã đưa ra thông báo về một đợt áp thuế mới dành cho 200 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc. Đây chỉ là phát súng răn đe mới nhất trong cuộc chiến thương mại đang diễn ra giữa Mỹ với Trung Quốc và những đối tác thương mại khác.

Các chính sách áp thuế lẫn nhau lên các ngành nông nghiệp và sản xuất tiếp tục hâm nóng cuộc bầu cử quốc hội giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Trong bối cảnh đó, chúng tôi quyết định điểm lại một vài thông tin cơ bản về tình hình thương mại thế giới thông qua 5 biểu đồ.

Bài viết này sẽ đề cập đến những vấn đề như: tình hình thâm hụt thương mại của Mỹ, vị thế ngày càng quan trọng của Mỹ trên sân chơi thương mại toàn cầu, và cuộc chiến tranh thương mại đang leo thang.

Thâm hụt, thặng dư, thương mại hàng hóa, và dịch vụ

Thâm hụt thương mại xảy ra khi một quốc gia nhập khẩu nhiều hơn những gì họ xuất khẩu. Cán cân thương mại có thể bao gồm giá trị thương mại hàng hóa, nhưng thông thường, nó cũng bị chi phối bởi giá trị thương mại dịch vụ, trong đó bao gồm các lĩnh vực tài chính, bảo hiểm, các dịch vụ pháp lý, tư vấn kinh doanh và dịch vụ giải trí.

Trump liên tục nhắc đến tình trạng thâm hụt thương mại hàng hóa bởi lĩnh vực thương mại này cho thấy sự tụt hậu của Hoa Kỳ so với nước ngoài trong những năm gần đây. Tuy nhiên, ông lại bỏ qua rằng, Mỹ đang chiếm ưu thế trong lĩnh vực thương mại dịch vụ. Hoạt động xuất khẩu dịch vụ chiếm một tỷ lệ nhỏ hơn so với xuất khẩu hàng hóa trong nền thương mại tổng thể, nhưng lại đang tăng trưởng với tốc độ nhanh hơn.

Biểu đồ dưới đây biểu diễn giá trị hoạt động thương mại trong hai lĩnh vực hàng hoa và dịch vụ, và tỷ lệ thâm hụt thương mại trên tổng GDP của Mỹ trong giai đoạn 2001 - 2017.

 

Nhìn chung, lĩnh vực thương mại hàng hóa chiếm tỷ trọng ngày càng nhỏ trên tổng giá trị thương mại, trong khi lĩnh vực thương mại dịch vụ thì chiếm tỷ trọng ngày càng tăng. Có một mối liên hệ giữa hiện tượng này với tình hình chính trị tại Mỹ. Ông Trump nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ tại các bang trong Vành đai Công nghiệp (Rust Belt), nơi mà tình trạng thâm hụt thương mại hàng hóa gây tác động nặng nề nhất, trong khi lại ít được ủng hộ tại những khu vực ven biển và trung tâm, nơi mà người dân được hưởng lợi từ sự phát triển mạnh mẽ của lĩnh vực dịch vụ.

Các nhà kinh tế học cho biết, họ tin rằng tình trạng thâm hụt thương mại không tồi tệ như những gì mà Trump diễn tả. Những thời điểm mà giá trị thâm hụt thương mại giảm xuống nhiều nhất là vào năm 2009, 2001, và 2002. Đó cũng chính là những năm mà Hoa Kỳ phải đối mặt với khủng hoảng kinh tế.

Daniel Anthony, phó chủ tịch của tổ chức Trade Partnership nhận xét: “Ý tưởng cho rằng thâm hụt thương mại giảm xuống là một dấu hiệu tốt không hề trùng khớp với lịch sử nền kinh tế, bởi hiện tượng thâm hụt giảm thường đi đôi với những cuộc khủng hoảng. Nhập khẩu giảm không phải là nguyên nhân gây ra khủng hoảng, mà ngược lại, chính nền kinh tế yếu mới khiến cho hoạt động nhập khẩu giảm, từ đó  kéo theo thâm hụt thương mại cũng giảm .”

Có thể giải thích như thế này, khi nền kinh tế làm ăn phát đạt, người dân sẽ mua sắm nhiều hơn. Bất kể là họ mua hàng hóa nhập khẩu hay hàng hóa Mỹ được sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu, cũng đều thúc đẩy hoạt động nhập khẩu. Mặt khác, khi mà nền kinh tế gặp khó khăn, sức mua sẽ giảm đi và nhập khẩu cũng giảm xuống.

Thị phần xuất khẩu toàn cầu

Dù không phải chuyên gia thương mại nào cũng đồng tình, nhưng có một vài lời giải hợp lý cho việc vì sao thị phần xuất khẩu trên toàn cầu của Mỹ đang giảm xuống.

Mac Destler, giáo sư tại Trường Chính sách công thuộc Đại học Maryland giải thích: “Một nguyên nhân của việc thị phần xuất khẩu toàn cầu giảm xuống chính là do Mỹ hiện đã là một nền kinh tế trưởng thành và tiến bộ, với tốc độ tăng trưởng GDP thấp hơn các nền kinh tế đang phát triển”.

Một nguyên nhân khác nằm ở giá trị của đồng đô-la. Đồng đô Mỹ giữ giá trị cao chính là một bất lợi trong nền thương mại toàn cầu, bởi nó khiến hàng xuất khẩu Mỹ có giá đắt đỏ hơn.

Trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2005, giá trị thâm hụt thương mại gia tăng nhanh chóng, như đã thấy ở biểu đồ trên. Đây cũng là thời điểm mà giá trị đồng đô Mỹ tăng cao, đạt đến đỉnh điểm vào năm 2003. Robert Blecker, giáo sư kinh tế học tại Đại học Hoa Kỳ cho biết ảnh hưởng của giá trị đồng tiền lên hàng xuất khẩu thường có dư chấn kéo dài 2 năm, vậy nên tác động tiếp tục kéo dài đến năm 2005.

Blecker cũng cho biết, trong giai đoạn đó, Trung Quốc lại đang thao túng đồng tiền của mình bằng cách điều chỉnh giá trị so với đồng đô-la cho tới năm 2005. Trung Quốc là một nhân tố không thể bỏ qua, bởi hoạt động thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc chiếm khoảng 50% giá trị thâm hụt thương mại của Mỹ.

Blecker phát biểu: “Trung Quốc đã ngăn chặn không cho đồng tiền của họ tăng giá và đồng đô Mỹ giảm giá. Họ thu mua hàng trăm tỷ đô-la mỗi năm để giữ đồng đô Mỹ cao một cách giả tạo.”

Việc Trung Quốc hiện tại có còn thao túng tiền tệ hay không vẫn là một chủ đề đang được tranh luận. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng đã phần nào chịu hợp tác từ sau năm 2005, và đồng Nhân dân tệ cũng tăng lên cho đến năm 2017. 

Cán cân thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc

Theo Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ, thâm hụt của Mỹ với Trung Quốc vào năm 1990 là 10,4 tỷ USD. Con số này đã tăng lên thành 83.8 tỷ USD năm 2000 và phình to thành 273 tỷ USD vào năm 2010. Thâm hụt đạt mức 375.6 tỷ USD vào năm 2017.

Các chuyên gia không hẳn có cùng ý kiến về nguyên nhân của việc này, nhưng một vài sự kiện cơ bản liên quan có thể kể ra như sau:

Sau sự kiện Thiên An Môn năm 1989, Quốc hội Mỹ đã tổ chức một cuộc bầu cử thường niên để quyết định liệu hàng hóa Trung Quốc có nên bị đánh thuế cao hơn so với hàng hóa đến từ các nước khác hay không.

Khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2001 trong nhiệm kỳ của tổng thống George W. Bush, các nhà đầu tư nước ngoài được bật đèn xanh để chuyển hoạt động sản xuất sang Trung Quốc, vì họ tin tưởng rằng hàng hóa của họ được sản xuất ở Trung Quốc sẽ không bị cản trở khi tiếp cận thị trường Mỹ.

Kết quả là, dòng chảy vốn đầu tư, cộng với việc thao túng tiền tệ, khiến Trung Quốc trở thành một thế lực xuất khẩu khủng khiếp, và khoảng cách cũng tăng dần qua mỗi năm.

 

Cán cân thương mại giữa Hoa Kỳ và Mexico

Mặc dù Mỹ cũng có thâm hụt thương mại với Mexico, nhưng đây là lại một câu chuyện rất khác. Không giống với Trung Quốc, Mexico (và các nước còn lại ở Bắc Mỹ) đều có thâm hụt thương mại với các nước khác trên thế giới.

Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), có hiệu lực từ năm 2004, là một sự bảo đảm cho các nhà đầu tư rằng Mexico là điểm đến đầu tư an toàn. Cùng với những chính sách khuyến khích khác dành cho các nhà đầu tư nước ngoài, thị trường xuất khẩu của Mexico đã phát triển nhanh chóng.

Nhưng Trung Quốc cũng gây khó khăn cho Mexico. Cả hai nước đều có những ngành sản xuất tương tự nhau, đòi hỏi nhiều lao động. Vì vậy, khi Trung Quốc đưa ra mức lương thấp hơn, và một đồng tiền thấp hơn giá trị thực, Mexico cũng bị thiệt hại.

Một lĩnh vực mà Mexico tăng trưởng mạnh chính là sản xuất xe hơi. Ngành này tạo ra phần lớn thặng dư thương mại với Mỹ. Lợi thế lớn nhất của Mexico chính là mức lương lao động cực kỳ  thấp, một phần là do chính quyền họ cấm cản sự phát triển của các tổ chức công đoàn. Đó là lý do mà Mỹ liên tục yêu cầu Mexico phải tăng mức tiền lương lao động trong cuộc tái đàm phán NAFTA.

Theo như biểu đồ, khoảng cách cán cân thương mại giữa Mexico và Mỹ nhỏ hơn rất nhiều so với Trung Quốc, bởi Mexico cũng nhập khẩu rất nhiều hàng hóa từ Mỹ. Tuy nhiên, giá trị cán cân thương mại giữa các nước có thể không phản ánh hết được tình hình.

Ông Blecker phân tích, bởi vì trong chuỗi cung ứng toàn cầu, không có một quốc gia nào có thể tự mình tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh và vận chuyển đến những quốc gia khác. Vậy nên, các loại hàng mà Mỹ nhập khẩu từ Mexico, có thể chỉ là lắp ráp tại Mexico với nguyên liệu được nhập khẩu từ Trung Quốc. Những nhân tố này có khả năng làm tăng thâm hụt thương mại giữa Mỹ với Trung Quốc và giảm thâm hụt với Mexico.

Thuế quan

Thuế quan là loại thuế áp lên những mặt hàng nhập khẩu nhất định từ nước ngoài, và được chi trả bởi chính người tiêu dùng trong nước. Thuế quan làm tăng chi phí sản xuất, và gánh nặng này được đẩy sang cho người tiêu dùng, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Các quốc gia khác cũng trả đũa chính sách thuế của Mỹ cho bằng cách tự áp đặt thuế quan lên hàng hóa Mỹ bán tại đất nước của họ.

Thông thường, các mức thuế quan khá là thấp, và được thống nhất thông qua các hiệp định thương mại hoặc Tổ chức Thương mại Thế giới. Thuế quan có thể bị nâng lên trong trường hợp xảy ra những hiện tượng thương mại bất thường, nhưng sau đó sẽ được dỡ bỏ thông qua một cuộc điều tra quốc tế.

Blecker cho biết, việc Tổng thổng Mỹ đơn phương áp đặt thuế quan lên các quốc gia hay hàng hóa với mức độ dữ dội như thế này là chưa từng có tiền lệ. Chính quyền Trump sử dụng hai thủ thuật để hợp pháp hóa hành động này, bao gồm dựa vào vấn đề bảo vệ an ninh quốc gia và trừng phạt những hoạt động thương mại không công bằng. Kết quả là, làm nảy sinh hành động trả đũa từ các nước.

Ông Trump phát động cuộc chiến bằng cách áp đặt thuế quan lên pin mặt trời và máy giặt vào tháng 1 năm 2018. Tiếp đó, ông đánh thuế thép và nhôm nhập khẩu. Các đồng minh của Mỹ như Canada, Mexico và Liên minh châu Âu cũng bị liên lụy và vì thế mà họ trả đũa. Tuy nhiên, mục tiêu chính của chính sách tăng thuế là Trung Quốc. Vòng áp thuế đầu tiên đối với hàng Trung Quốc đã có hiệu lực từ ngày 6/7.

Nếu như Trump thực sự triển khai tất cả các mức thuế mà ông đã đề xuất, Trump sẽ áp đặt thuế quan lên gần như mọi sản phẩm từ Trung Quốc.

Mặc dù thương mại là chủ đề trọng tâm của chính quyền Trump, rất nhiều thành viên thuộc Đảng Cộng hòa tại Quốc hội phản đối các chính sách thương mại của Tổng thống. Sau khi thuế thép và nhôm của Trump có hiệu lực từ tháng 5, Paul Ryan, người phát ngôn đại diện của Hạ viện, đã phát biểu: “Có nhiều cách tốt hơn để giúp đỡ công nhân và người tiêu dùng Mỹ”.

Ủng hộ hay phản đối các chính sách thuế quan đang là câu hỏi chất vấn chính trong cuộc tranh cử vào Thượng viện ở Bang North Dakota, nơi mà người nông dân đang ngày càng bị đe dọa bởi cuộc chiến tranh thương mại.

Một số tuyên bố của chính quyền Trump về tình hình thương mại, và đối chiếu với thực tế.

Trang PolitiFact đã thu thập được khá nhiều tuyên bố về tình hình thương mại trước kỳ bầu cử lần này.

Vào tháng 7, Bộ trưởng Bộ nông nghiệp Hoa Kỳ Sonny Perdue cho biết, những người nông dân – những người sẽ được nhận 12 tỷ USD tiền trợ cấp - đã phải gánh chịu hậu quả từ chính sách thuế trả đũa còn nhiều hơn số tiền trợ cấp trên.

> Gần như hoàn toàn đúng. Mặc dù rất khó để đo lường tác động của các mức thuế quan, nhưng rõ ràng, nền kinh tế Mỹ đang đẩy các nhà sản xuất nông nghiệp ra làm lá chắn hứng đạn cho họ.

Trump đỗ lỗi cho các hiệp định thương mại là nguyên nhân gây ra xu hướng giảm giá bán của đậu nành từ năm 2012 đến nay.

> Gần như sai hoàn toàn. Ở phía cung ứng, thời tiết là nhân tố ảnh hưởng quan trọng nhất, kế đến là các kĩ thuật gieo trồng hiệu quả. Trung Quốc là người thu mua đậu nành lớn nhất của Mỹ, và họ không có thỏa thuận thương mại với Mỹ. Tuy vậy, Trung Quốc lại có một hiệp định thương mại với Mexico, nơi mà hoạt động mua bán đậu nành với Mexico đang ngày càng tăng trưởng ổn định trong những năm gần đây.

Trump cũng đổ lỗi cho Trung Quốc làm Mỹ mất mát 500 tỷ USD từ hoạt động thương mại.

> Gần như sai hoàn toàn. Xét một cách tổng thể trên cả lĩnh vực thương mại hàng hóa và dịch vụ, thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc năm 2017 là khoảng 336 tỷ USD - đồng nghĩa với việc Trump đã phóng đại khoảng 164 tỷ USD.

Nguồn: Politifact - HN

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, hiệp định tự do thương mại, toàn cầu hóa, hội nhập, NAFTA