Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Chương trình “Nước Mỹ trước tiên” của Tổng thống Donald Trump đánh dấu sự chuyển hướng lớn của Mỹ trong vai trò lãnh đạo trật tự đa phương vốn đã và đang là kim chỉ nam cho hệ thống trong suốt 70 năm qua.

Trật tự trên xây dựng nên các quy tắc trao đổi thương mại và kinh tế giữa các nước tham gia cam kết, thông qua Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và các định chế quốc tế khác.

Mặc dù đôi khi còn chưa hoàn hảo, các nguyên tắc này đã thúc đẩy các nền kinh tế ở châu Á tăng trưởng và giúp thắt chặt thêm quan hệ kinh tế giữa các nước với nhau.

Lấy ví dụ, quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu to lớn nhờ vào việc hai nước đều là thành viên của WTO, mặc dù quan hệ chính trị giữa hai nước vẫn còn nhiều trắc trở.

Nếu như các quốc gia châu Á mất đi lòng tin vào trật tự dựa trên luật lệ trong WTO, quan hệ kinh tế trên khắp châu lục sẽ bị tan rã. Các tranh chấp thương mại, như giữa Nhật Bản và Trung Quốc năm 2012 liên quan đến đất hiếm, nhờ đó được dàn xếp ổn thỏa trong hòa bình tại WTO mà không dẫn đến các hành động trã đũa, hay leo thang về quân sự.

Chiến tranh thương mại – mối đe dọa cho hệ thống dựa trên luật lệ của toàn cầu

Việc Mỹ đánh thuế thép và nhôm để bảo vệ các doanh nghiệp sản xuất thép trong nước và để giảm thâm hụt thương mại, cũng như các biện pháp bảo hộ khác hiện nay mà Mỹ đang nhắm vào Trung Quốc có thể sẽ không gây ra tác động kinh tế to lớn và tức thời, nhưng về dài hạn, đây là một mối đe dọa lớn cho toàn bộ hệ thống dựa trên các nghĩa vụ pháp lý của toàn cầu.

Một vài nước, bao gồm Úc, đã được Mỹ miễn trừ đánh thuế thép và nhôm. Bằng việc chấp nhập các miễn trừ này, các nước đã không làm tròn cam kết với trật tự dựa trên luật lệ.

Lựa chọn này sẽ trở nên khắc nghiệt hơn khi Mỹ tiếp tục các hành động đánh thuế trái quy định của WTO, và khi các nước khác bị áp lực phải trả đũa.

Để được miễn trừ đánh thuế, Nhật Bản phải trả một cái giá bằng việc đàm phán Hiệp định song phương với Mỹ - thỏa thuận mà có khả năng sẽ bao gồm nhiều vấn đề phi kinh tế khác. Nhật Bản đã có lý khi không chấp nhận mặc cả đó.

Mỹ và Trung Quốc – hai đối tác thương mại và là hai nền kinh tế lớn nhất thế giới – đang trong một cuộc chiến thương mại mà có thể sẽ diễn biến vượt ngoài tầm kiểm soát. Đây là một trò chơi có đội rủi ro cao, trong đó, kết quả “tốt nhất” là hai bên sẽ đạt được thỏa thuận theo hướng kiểm soát dòng chảy thương mại – như tự nguyện hạn chế xuất khẩu và các biện pháp khác mâu thuẫn với hệ thống đa phương.

Tuy nhiên, kết quả “tốt nhất” trên lại gây ra tác động xấu cho những nước còn lại. Các nước đó gặp sức ép buộc họ phải “bảo vệ” thị trường và tăng cường thêm các biện pháp bảo hộ. Châu Á sẽ không ngồi yên trước các chính sách “bần cùng hóa người láng giềng” và sự lây lan của chủ nghĩa bảo hộ.

Ngược lại, nếu cuộc chiến lần này diễn ra theo chiều hướng “xấu nhất”, thế giới sẽ chứng kiến một cuộc chiến thương mại tổng lực trên toàn cầu, mà rốt cuộc sẽ dẫn đến suy thoái. Nếu như cách đây hai năm, đây dường như không phải là một kịch bản khả thi, thì hiện nay, khả năng kịch bản này trở này hiện thực lại cao hơn bao giờ hết.

Các nước cần bắt tay với nhau để tìm ra giải pháp

Mối đe dọa trên sẽ chỉ thành hiện thực khi các bên liên quan khác trong cơ chế thương mại toàn cầu cùng hưởng ứng cho cuộc chiến. Vì vậy, Hệ thống dựa trên luật lệ của toàn cầu cần đến sự điều phối và tăng cường các hành động chiến lược.

Khi Trung Quốc – đối tác thương mại lớn nhất và là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, có nhiều thứ để mất hơn cả trong cuộc chiến, quốc gia châu Á này càng có thêm động lực và lợi ích để không từ bỏ trận chiến.

Khi đơn phương khiêu khích Mỹ, Trung Quốc sẽ gặp khó khăn trước các đòn đáp trả của nền kinh tế số một thế giới. Nhưng nếu Trung Quốc hợp sức với cộng đồng quốc tế để chống lại các hành vi bảo hộ đang leo thang của Mỹ, thì cách làm này sẽ hiệu quả hơn. Trong liên minh đó, Trung Quốc cần đến sự có mặt của Nhật Bản, Australia và các nước khác –– để có được sự ủng hộ.

Hiện nay, các nước sẽ rơi vào một trong ba trường hợp sau: đang đàm phán hiệp định song phương với chính quyền Trump; hoặc đang cân nhắc việc trả đũa; hoặc đang tìm cách khắc phục hậu quả của các biện pháp trừng phạt.

Đang có một vài dấu hiệu cho thấy các nước đang bắt đầu hợp tác với nhau để tìm ra giải pháp, nhưng các nước cần phải đẩy nhanh tiến độ và khối lượng công việc hơn nữa.

EU và Trung Quốc đã khởi động quá trình đàm phán để cải cách quy định về sở hữu trí tuệ trong WTO và đây là một diễn biến đáng hoan nghênh. Bên cạnh đó, EU và Nhật Bản cũng đang làm nóng lại một thỏa thuận dưới tên gọi “cải cách thương mại” – thỏa thuận cho phép các nước này áp đặt các biện pháp trừng phạt lên các nền kinh tế mới nổi trong WTO.

Kể từ khi Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi TPP, Nhật Bản đã dẫn dắt 11 nước còn lại đi đến ký kết TPP-11 với tên gọi mới là CPTPP vào tháng 3 năm nay.

Australia cũng giữ một vai trò quan trọng trong TPP-11, cũng như phản đối việc chính quyền Trump muốn bỏ chủ nghĩa đa phương ra khỏi tuyên bố chung của hội nghị thượng đỉnh APEC tại Việt Nam hồi tháng 11 năm 2017. Nhưng đó chỉ là sự khởi đầu và còn nhiều việc phải làm.

Một liên minh của châu Á có thể giúp đẩy lùi chủ nghĩa bảo hộ

Cơ hội hứa hẹn nhất để tăng cường trật tự kinh tế dựa trên luật lệ ở châu Á đó chính là thông qua Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) – một Hiệp định đang được đàm phán giữa 10 nước ASEAN cùng Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc.

RCEP cung cấp một cơ hội để xây dựng nên một liên minh các nước châu Á ủng hộ thương mại tự do và hợp tác kinh tế. Nhóm này sẽ bao gồm một vài nền kinh tế lớn nhất, năng động nhất trên thế giới và đủ sức nặng để tạo ra sự khác biệt mang tầm quốc tế.

Một bài nghiên cứu từ Ủy ban Năng suất Australia ước tính, thậm chí nếu thuế quan có tăng lên 15% trên toàn cầu (tương tự như những gì đã xảy ra trong cuộc Đại suy thoái), các quốc gia RCEP vẫn có thể tiếp tục mở rộng kinh tế, dựa vào việc bãi bỏ thuế quan giữa các nước trong nhóm với nhau.

Lợi ích thu được của các nước thành viên RCEP thậm chí sẽ còn lớn hơn bằng các cải cách bên trong mỗi nước.

Các nhà lãnh đạo châu Á, dẫn đầu là Nhật Bản và Trung Quốc, cần một cam kết đậm nét để đẩy lùi chủ nghĩa bảo hộ và hợp tác với các nước để bảo vệ các nguyên tắc nền tảng của WTO. Điều đó có nghĩa là, các nước sẽ không đơn độc trước các đòn trả đũa của Hoa Kỳ vì đã không khuất phục cường quốc kinh tế này.

Các cường quốc tầm trung như Australia sẽ giữ vai trò quan trọng trong việc huy động liên minh trên.

Không chỉ RCEP, mà các sáng kiến khu vực khác cũng sẽ giúp bảo vệ hệ thống toàn cầu và giảm thiểu tác hại từ các chương trình bảo hộ.

Tác giả: Shiro Armstrong – giám đốc Trung tâm nghiên cứu Australia-Nhật Bản và Viện nghiên cứu Kinh tế Châu Á tại Trường Chính sách công Crawford, thuộc Đại học Quốc gia Australia và là biên tập của trang the East Asia Forum

Source: East Asia Forum

Từ khóa: bình luận, chấp nhận, điều kiện, Mỹ, miễn trừ thuế, phản bội, đối mặt, chiến tranh thương mại