Để giữ Mỹ ở lại WTO, Trung Quốc có thể phải ra đi

wto2308

Thay vì đơn phương đánh thuế, Mỹ và các đồng minh có thể dùng WTO để buộc Trung Quốc phải thay đổi hành vi bóp méo thương mại của mình – nếu không, nước này sẽ phải rời khỏi tổ chức.

Cuộc chiến thương mại dữ dội giữa Mỹ và Trung Quốc không phải là điều quá bất ngờ. Thái độ thù địch của Mỹ dành cho quốc gia châu Á này đã tích tụ từ lâu, khi Trung Quốc không tuân thủ các cam kết lúc gia nhập WTO vào năm 2001 của mình.

Tuy nhiên, việc Tổng thống Trump đơn phương đánh thuế Trung Quốc có nguy cơ làm tổn thương các quy tắc thương mại toàn cầu, trong khi các quy tắc này phục vụ rộng rãi cho lợi ích của nước Mỹ. Có một biện pháp khác có lẽ sẽ hiệu quả hơn: đó là đe dọa “đá” Trung Quốc ra khỏi WTO.

WTO thiếu một cơ chế chính thức để khai trừ thành viên. Nhưng trong Hiệp định tiền thân của WTO – Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) – lại có một chương như vậy, là Chương XXIII. Chương này cho phép các nước được kiện một nước thành viên vì hành vi của nước đó, mặc dù không vi phạm bất kỳ điều khoản cụ thể nào trong Hiệp ước, nhưng lại “làm vô hiệu hóa hoặc làm suy giảm” lợi ích mà mỗi một nước thành viên còn lại kỳ vọng gặt hái được từ WTO.

Bà Jennifer Hillman, giáo sư luật tại Đại học Georgetown đã nói với Ủy ban Xem xét An ninh và kinh tế Mỹ-Trung của Quốc hội Mỹ hồi tháng 6 rằng “Kinh tế Trung Quốc có cấu trúc khác biệt so với bất kỳ một nền kinh tế lớn nào khác … đây là điều mà các chuyên gia đàm phán của WTO trước đây đã không ngờ tới”.

Các Quy định của WTO không xử lý được vấn đề chồng chéo thẩm quyền giữa chính phủ Trung Quốc, Đảng Cộng Sản cầm quyền, và các doanh nghiệp. Bà Hillman gợi ý, “Chương XXIII trong GATT chính xác là được thiết kế cho tình huống trên”.

Ngày nay, Trung Quốc đã mở cửa hơn, và nền kinh tế nước này cũng đã đi theo định hướng thị trường hơn so với trước khi gia nhập WTO. Trung Quốc nhìn chung cũng đã tuân thủ các phán quyết của WTO, kể cả trong các vụ kiện mà nước này là bên thua cuộc. Vì vậy mà Trung Quốc lập luận rằng các lời chỉ trích nhắm vào mình là không có cơ sở. Lấy ví dụ, Trung Quốc cho rằng, mình không ban hành bất kỳ quy định pháp luật chính thức nào để ép buộc các doanh nghiệp nước ngoài phải chuyển gia công nghệ cho các công ty trong nước.

Nhưng bà Hillman, người từng là thành viên trong ban hội thẩm của WTO, đã chỉ ra rằng, WTO đã bỏ sót rất nhiều hành vi vi phạm của Trung Quốc. Trong tuyên bố Marrakesh năm 1994 – Hiệp ước đánh dấu sự ra đời của WTO, các nước thành viên đã đồng ý xây dựng một hệ thống thương mại dựa trên các “chính sách mở cửa, theo định hướng thị trường”. Thế nhưng ở Trung Quốc, các lực lượng thị trường lại bị đẩy lùi bởi quyền lực của nhà nước.

Các doanh nghiệp nước ngoài ở Trung Quốc cho biết, họ thường bị ép buộc phải chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp trong nước nếu muốn kinh doanh tại đây, và cách làm này đã vi phạm cam kết ban đầu của Bắc Kinh với WTO. Bà Hillman lưu ý rằng, ngay cả các biện pháp bất thành văn cũng có thể được tính là vi phạm tại WTO.

Ngoài ra, việc Trung Quốc cấp phép đầu tư một cách phân biệt đối xử, và việc nước này không kiểm soát được vấn nạn ăn cắp sở hữu trí tuệ đều đã vi phạm nghĩa vụ theo Hiệp định phụ về Sở hữu trí tuệ trong WTO.

Chính phủ Trung Quốc, giống như tất cả các nước thành viên WTO khác, đang được cho là đứng sau toàn bộ các hoạt động trợ cấp. Các khoản trợ cấp này núp bóng dưới hình thức cho vay ưu đãi, hoặc cung cấp nguyên liệu thô và các nguồn đầu vào khác với mức giá thấp cho các doanh nghiệp nhà nước.

Bà Hillman cho biết, Trung Quốc ít bị kiện vì các hành vi trá hình trên, bởi vì các vụ kiện kiểu này thường khó giành phần thắng. Các doanh nghiệp nước ngoài cũng rất miễn cưỡng cung cấp bằng chứng bởi vì họ lo sợ các đối thủ nước ngoài khác đang móc nối với chính phủ Trung Quốc, và có thể trả đũa họ, bằng cách ngăn việc mở rộng kinh doanh của họ tại thị trường rộng lớn này. Nhiều nước không kiện Trung Quốc cũng vì cùng một lý do trên, ông Chad Bown đến từ Viện Kinh tế Quốc tế Peterson cho biết. Trong khi các nước lại không lo ngại vấn đề trên khi kiện Mỹ.

Bà Hillman cho rằng đó là lý do tại sao đã đến lúc các nước nên dùng đến quyền lực “lớn, đậm nét” của điều XXIII; bằng cách nhằm đến các vi phạm lớn về mặt hệ thống của Trung Quốc, vụ kiện này có thể ít phụ thuộc vào việc chứng minh các vi phạm nhỏ và cụ thể.

Nếu Mỹ, EU, Nhật Bản, Canada, Úc, Mexico và Hàn Quốc có thể cùng nhau kiện và giành phần thắng, Trung Quốc hoặc là phải thay đổi chính sách của mình, hoặc là phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của WTO lên hầu hết các mặt hàng xuất khẩu. Bà Hillman nói thêm: Các bằng chứng trên có thể dùng để sửa đổi lại Quy định WTO nhằm chặn đứng hoàn toàn các hành vi vi phạm. Nếu Trung Quốc không tôn trọng các sửa đổi, nước này nghiễm nhiên sẽ phải rời khỏi tổ chức.

Theo lẽ thường, WTO hoạt động dựa trên nguyên tắc đồng thuận, nên Bắc Kinh có thể phủ quyết các sửa đổi. Nhưng bà Hillman cũng đã lưu ý rằng, nếu không đạt được đồng thuận tuyệt đối, WTO vẫn cho phép sửa đổi dựa trên ý kiến của “đại đa số” các nước thành viên.

Cách làm trên khá mạo hiểm và khó lường; Từ trước đến nay, các vụ kiện theo điều XXIII chỉ đếm được trên đầu ngón tay. (Và theo như Ba Hillman tiết lộ, các vụ kiện này có quy mô hẹp hơn nhiều và ít liên quan đến trường hợp của Trung Quốc hiện nay). Cho đến nay, chưa một quốc gia nào rời khỏi WTO, thế nên càng không có trường hợp thành viên nào bị khai trừ.

Một vụ kiện lớn như trên có thể sẽ mất rất nhiều thời gian và đòi hỏi Mỹ phải bắt tay với các đồng minh vốn đang sứt mẻ vì các mức thuế. Chính quyền Trump dành rất ít tình cảm cho WTO và được cho là đang cân nhắc khả năng rút lui, đồng thời, Mỹ cũng đang ngăn chặn việc bổ nhiệm thành viên cho Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO.

Tuy nhiên, một vài quan chức chính quyền Mỹ lại sẵn lòng ủng hộ cách làm này. Kevin Hassett, chủ tịch Hội đồng Tư vấn Kinh tế Nhà trắng tuần trước đã nói với Mạng lưới Kinh doanh Fox rằng “Liệu Trung Quốc có muốn là một phần của WTO và cư xử giống như các nước khác hay không, hay họ không muốn điều đó?”. “Và nếu đó là điều họ không mong muốn, vậy thì cộng đồng các nước sẽ để họ ở lại WTO hay không?”. Một người nữa trong chính quyền Trump cũng ủng hộ cách làm này. Trước khi trở thành đại sứ thương mại của ông Trump, Robert Lighthizer đã từng đề xuất kiện Trung Quốc theo điều XXIII.

Ngày mai, quan chức thương mại Nhật Bản và EU sẽ gặp gỡ với người đồng cấp từ Washington để bàn thảo về vấn đề Trung Quốc. Mỗi bên đều có lý do riêng để mong muốn Trung Quốc thay đổi, nhưng hiện nay các nước trên còn có một thêm 1 lý do nữa: buộc Trung Quốc phải hành động như một thành viên của WTO có lẽ là biện pháp cần thiết để ngăn Mỹ ra đi.

Nguồn: Wall Street Journal-TQ

Từ khóa: WTO, Trung Quốc, kiện, điệu XXIII, Mỹ, ra đi