Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trong chuyến thăm Trung Quốc gần đây, Thủ tướng Canada Justin Trudeau đã bị công kích bởi truyền thông Bắc Kinh (vốn do nhà nước kiểm soát) vì đã nhận xét về tầm quan trọng của “Thương mại công bằng”. Bình luận trên của Thủ tướng Canada nằm trong buổi thảo luận với Bắc Kinh về khả năng đàm phán chính thức hiệp định thương mại tự do Canada - Trung Quốc. Thế nhưng, trên thực tế, cả hai nước đã bộc lộ những khác biệt lớn về hệ giá trị giữa một quốc gia là cường quốc châu Á với một quốc gia đến từ Phương Tây, từ đó báo hiệu những cách biệt này có thể làm rạn nứt tương lai của hệ thống thương mại toàn cầu.

Đáp trả của Bắc Kinh dành cho Thủ tướng Trudeau rất rõ ràng: Trung Quốc không cần người khác chỉ mình phải làm như thế nào, và sẽ không tuân theo quy tắc do người khác lập ra, trong vấn đề thương mại quốc tế.

Thông báo mới đây về mức thuế nhôm và thép nhập khẩu của chính quyền Trump là mức thuế quan bảo hộ có độ bao phủ rộng nhất trong mấy chục năm trở lại đây. Các cố vấn của Tổng thống đang khuấy động cuộc chiến thương mại và sẽ sớm đạt được những gì mong muốn. Chính quyền Trump đang làm việc cật lực để đàm phán lại các hiệp định thương mại tự do của Mỹ, bao gồm NAFTA và FTA Mỹ - Hàn. Ông Peter Navorro – Trưởng ban cố vấn thương mại cho Tổng thống và là người đang được cất nhắc cho vị trí Trưởng ban cố vấn kinh tế thay cho ông Gary Cohn người vừa mới từ chức – thậm chí còn đang đặt vấn đề liệu Mỹ có nên tiếp tục tham gia WTO.

Điều gì đang diễn ra cho hệ thống thương mại quốc tế?

Hãy tiếp tục xem xét một diễn biến lớn khác trong vấn đề thương mại. Ngày 8/3 năm nay, thế giới chứng kiến việc ký kết Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Bằng việc xúc tiến CPTPP, 11 nước còn lại trong TPP phiên bản gốc đã một lần nữa thể hiện sự ủng hộ giành cho hệ thống giá trị và một khuôn khổ pháp lý lấy trọng tâm là thương mại công bằng, thị trường tự do và chủ nghĩa đa phương.

Không còn nghi ngờ gì nữa, tương lai thương mại toàn cầu đang bị rạn nứt. Ba mô hình thương mại mới đang xuất hiện: (1) Mô hình Tập đoàn Trung Quốc (China Inc.) (2) Mô hình Thương mại công bằng và (3) Mô hình chủ nghĩa đơn phương. Các mô hình này là sự lai ghép và dựa phần lớn trên các hệ tư tưởng địa chính trị và quan hệ giao thương trong lịch sử.

Mô hình thương mại “Tập đoàn Trung Quốc”

Khi Bắc Kinh xây dựng đường và rải tiền trên khắp châu Á, nước này đang nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng chính trị và mô hình thương mại của mình trong khu vực. Bộ máy nhà nước đang quản lý mọi mặt của nền kinh tế, và tiến hành chính sách thông qua các doanh nghiệp do nhà nước sở hữu và thông qua người đại diện của nhà nước tại các doanh nghiệp tư nhân, trong tất cả các lĩnh vực then chốt.

Mô hình thương mại “Tập đoàn Trung Quốc” đang trợ cấp cho các doanh nghiệp Trung Quốc và đã chỉ huy một một bộ máy chuyên ép buộc chuyển giao công nghệ, tước đoạt có hệ thống tài sản trí tuệ từ các doanh nghiệp nước ngoài đang hoạt động tại Trung Quốc. Bằng các hành động trên, mô hình Tập đoàn của Bắc Kinh hướng đến tạo ra một sân chơi “không công bằng”, mà phần lợi nghiêng về Trung Quốc.

Khi nước Mỹ dưới thời Donald Trump chọn cách rút lui, Bắc Kinh đang dẫn dắt toàn cầu hóa theo cách riêng của mình. Một hiệp định thương mại khổng lồ khác là RCEP – mặc dù vẫn còn cách đích đến khá xa – được xem là hiệp định mà Trung Quốc dùng làm đối trọng với TPP.

Không giống CPTPP, Hiệp định RCEP thiếu các điều khoản chặt chẽ yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước (SOEs) tuân thủ quy tắc cuộc chơi công bằng. RCEP cũng không có các điều khoản bảo hộ sở hữu trí tuệ cũng như bảo đảm cho dữ liệu được an toàn và riêng tư, mặc dù xu hướng thương mại kỹ thuật số ngày một gia tăng trên toàn cầu.

Khi Trung Quốc theo đuổi sáng kiến Vành đai và Con đường, các công ty Trung Quốc sẽ được lựa chọn để thực hiện “hạ tầng mềm” (tức dịch vụ logistics) dọc theo dự án. Điều đó có nghĩa là thế độc quyền của Bắc Kinh trong nội địa hóa dữ liệu, trung lập internet và kiểm soát viễn thông sẽ giúp củng cố thêm quyền lực cho mô hình kinh tế kế hoạch tập trung của nước này. Kết quả là sẽ hình thành một khối thương mại gồm những nền kinh tế mới nổi ở châu Á được thống trị bởi Trung Quốc.

Không có gì ngạc nhiên khi doanh nghiệp và chính phủ các nước phương Tây đang tìm cách ngăn cản mô hình thương mại trên của Bắc Kinh. Bước đi gần đây của Chủ tịch Tập Cận Bình trong việc bãi bỏ giới hạn nhiệm kỳ Chủ tịch là một dấu mốc lịch sử, cho thấy sự bất lực của các nước Phương Tây trước mô hình Tập đoàn của Bắc Kinh.

Mô hình thương mại công bằng

Thông điệp của Trudeau tại Bắc Kinh đã rõ: Một FTA hiện đại cần thiết phải có các tiêu chuẩn cao về đạo đức và minh bạch đi liền với hiệp định, bao gồm tiêu chuẩn về lao động, môi trường, cũng như bảo vệ tính an toàn và riêng tư của dữ liệu.

CPTPP chưa đựng một loạt các điều khoản thương mại công bằng, là khắc tinh của chế độ chuyên quyền, độc tài và chủ nghĩa dân tộc về kinh tế. Mô hình này đòi hỏi phải có sự hiện diện của các thể chế đa phương như WTO và yêu cầu thông tin phải được tự do dịch chuyển giữa các chủ yếu chính yếu trong xã hội như chính phủ, doanh nghiệp, hiệp hội thương mại và các tổ chức phi chính phủ.

Mô hình coi trọng thương mại công bằng này bằng còn giữ nguyên sức hấp dẫn đối với các nước phụ thuộc vào thương mại và các nền kinh tế mới nổi đang mong muốn theo đuổi các nguyên tắc thị trường tự do, mở cửa. Đó cũng là lí do tại sao Anh Quốc đã bày tỏ mong muốn gia nhập CPTPP sau khi Brexit. Các nước khác cũng sẽ sớm đi theo con đường này.

Mô hình chủ nghĩa đơn phương

Chương trình chủ nghĩa dân túy - “Nước Mỹ trên hết” - của Donal Trump tượng trưng cho sự quay trở lại với thời điểm trước khi WTO ra đời, khi mà các chính sách thương mại cơ hội, đơn phương đang thống trị. Nhìn nhận thương mại qua lăng kính an ninh quốc gia và chủ nghĩa dân tộc trong kinh tế sẽ mời gọi các hành vi tương tự từ các nước cơ hội chủ nghĩa khác, và có thể đe dọa đến WTO – tổ chức vốn đang trên bờ vực.

Chính quyền Trump sẽ còn đi xa đến đâu trong các chính sách thương mại gây hấn? Và có bao nhiêu nước khác sẽ làm theo? Câu trả lời sẽ chỉ được biết trong thời gian sắp tới.

Nhưng có một điều chắc chắn rằng, chính sách thương mại của Trump đang làm làm rối ren tình hình thương mại thế giới sau Thế chiến thứ II, và một kỷ nguyên mới, không chắc chắn của hệ thống thương mại đã bắt đầu.

Tác giả: Alex Capri – giảng viên trường Chính sách công Lý Quang Diệu, thuộc Đại học Quốc gia Singapore.

Nguồn: Forbes

Từ khóa: ba kịch bản, hệ thống thương mại quốc tế, cuộc chiến thương mại, toàn cầu hóa, tập đoàn Trung Quốc, CPTPP