Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Thế giới nên chuẩn bị sẵn tinh thần cho sự lụi tàn của hệ thống thương mại dựa trên nguyên tắc được Tổ chức thương mại thế giới (WTO) bảo vệ.

Gần đây, thương mại tự do ít được ủng hộ hơn trước. Mặc dù kim ngạch thương mại đã hồi phục sau thời kỳ suy thoái và giá cả hàng hóa đã giảm thấp, vấn đề “toàn cầu hóa” vẫn căng thẳng thêm từng ngày, minh chứng là việc người dân Hoa Kỳ đã lựa chọn Donald Trump làm Tổng thống chỉ vì lời hứa hẹn sẽ xem xét lại các hiệp ước quốc tế và hành xử cứng rắn hơn với các đối tác thương mại. Điều này có ý nghĩa gì đối với tương lai của hệ thống thương mại hoạt động theo quy tắc?

Khoảng 60 năm trở về trước, khi hệ thống thương mại toàn cầu tuân theo nguyên tắc được hình thành, Hoa Kỳ lúc đó là siêu cường kinh tế duy nhất trên thế giới, sở hữu sức thống trị không phải bàn cãi trong các ngành công nghiệp sản xuất tiên tiến. Với quyền lực đủ mạnh để đặt ra luật chơi, và với sự áp đảo thị trường đủ lớn để có thể hưởng lợi nhiều nhất, Hoa Kỳ đã đảm nhận vai diễn “bá chủ nhân từ” (benevolent hegemon).

Đến khi kinh tế Nhật Bản và châu Âu cũng đồng thời hồi phục, và thậm chí là bùng nổ ở châu Âu nhờ vào hội nhập kinh tế, thì vị trí dẫn đầu của Hoa Kỳ bắt đầu bị thu hẹp. Đến những năm 1970 và 1980, Hoa Kỳ đã phải chia sẻ quyền lực trong hệ thống thương mại thế giới với châu Âu. Mặc dù vậy, bởi vì Hoa Kỳ và châu Âu có quá nhiều mối quan tâm chung, thế nên các nước nhìn chung vẫn tuân thủ đường lối hợp tác.

Cho đến khi hàng hóa nhập khẩu bắt đầu áp đảo dữ dội hàng hóa trong nước, cộng thêm thâm hụt với các nước bên ngoài ngày càng lớn và dai dẳng, Hoa Kỳ mới bắt đầu áp dụng các chính sách thương mại mang hơi hướng bảo thủ, tạo ra xung đột với nhiều nước đối tác. Dẫu vậy, những người đứng đầu Nhà Trắng lúc đó vẫn còn thấu hiểu giá trị của hệ thống thương mại tự do đa phương, và đã hậu thuẫn cho sự ra đời của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) vào năm 1995, kế thừa Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT).

Sự ra đời của WTO là một bước đi quan trọng, bởi vì không chỉ giải quyết được vấn đề thuế quan, mà còn giải quyết được các rào cản thương mại khác, bao gồm cả những rào cản gián tiếp phát sinh từ các quy định nội địa. So với việc phán xét một mức thuế đã đúng theo quy định hay chưa, thì việc đánh giá các quy định nội bộ của một nước cản trở hoạt động thương mại như thế nào còn khó khăn hơn nhiều. Vì vậy, WTO đã cần đến một cơ chế hiệu quả để giải quyết tranh chấp, đó thông qua hệ thống trọng tài. Cách làm này đã thành công, bởi vì đa phần các quốc gia thành viên đều công nhận tính hợp pháp của ban hội thẩm độc lập, ngay cả khi đơn vị này đôi lúc đưa ra các phán quyết phiền phức về mặt chính trị.

Hệ thống thương mại có quy tắc bị hoài nghi

Thế nhưng hiện nay, hệ thống này ngày càng bị hoài nghi. Chúng ta hãy xem nền kinh tế nào sẽ ủng hộ hệ thống thương mại có quy tắc. Tại thời điểm thế chiến lần thứ II kết thúc, Hoa Kỳ chắc chắn nước ủng hộ bởi vì hệ thống đó có quyền lực tối cao về kinh tế không thể bác bỏ. Ngoài ra, thế giới lúc đó chỉ bao gồm các nước nhỏ. Các nền kinh tế này cũng hoan nghênh một hệ thống thương mại mở cửa và có nguyên tắc, vì họ sẽ không phải phụ thuộc vào cường quốc kinh tế khác.

Mọi chuyện bắt đầu rắc rối hơn khi trong thế giới xuất hiện một vài nước có quy mô ngang ngửa nhau, lớn hơn các nền kinh tế nhỏ, nhưng vẫn chưa đủ lớn mạnh để một mình thống trị hệ thống. Đó là viễn cảnh mà tác giả giải Nobel kinh tế - Paul Krugman đã mường tượng đến trong tác phẩm hồi năm 1989 về chủ nghĩa song phương. Trong bài nghiên cứu của mình, Krugman cho biết, một thế giới bao gồm 3 khối thương mại chính sẽ hình thành nên “chòm sao xui xẻo” cho thương mại, bởi vì nếu như bộ ba này không ra mặt hợp tác, thì sẽ dẫn đến gia tăng các rào cản thương mại.

Không may, lời tiên đoán đã ứng nghiệm. Kinh tế thế giới hiện nay đang có 3 nền kinh tế/khối thương mại chủ đạo là Trung Quốc, liên minh châu Âu (EU) và Hoa Kỳ, với kim ngạch xuất nhập khẩu suýt soát nhau quanh mức 4,000 tỷ USD. (Nhật bản từng được xem là đối thủ mạnh 25 năm về trước, nhưng hiện nay lại có kim ngạch thương mại thấp hơn nhiều). Bộ 3 này nếu hợp lại sẽ chiếm đến 40% kim ngạch thương mại thế giới và 45% GDP toàn cầu.

Ba siêu cường kinh tế khó lòng hợp tác

Với sức mạnh kinh tế được dàn trải, sự phối hợp bởi ba “diễn viên” này là cực kỳ quan trọng. Thế nhưng, ba khối/nước này khó có khả năng hợp tác với nhau. Và đây là những lý do đầy thuyết phục:

Ngay cả khi Trump không phải là Tổng thống, thì Hoa Kỳ vẫn phải đối mặt với các thách thức trong hệ thống thương mại. Bởi vì từ lâu, các chính thương mại của nước này đã tập trung quá nhiều vào hàng hóa chế tạo.

Bởi vì Hoa Kỳ ngày nay đã có thể tự cung tự cấp trong năng lượng, Hoa Kỳ không cần phải xuất khẩu nhiều hàng hóa chế tạo như các quốc gia công nghiệp khác không có sẵn nguồn năng lượng. Hàng năm, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa công nghiệp của Hoa Kỳ là khoảng 1 nghìn tỷ USD, chỉ khoảng một nửa so với EU và Trung Quốc, mặc dù quy mô kinh tế của các nước này nhỏ hơn.

Đúng thật, Trump sẽ không thể phát động một cuộc chiến thương mại công khai, bởi vì đánh thuế trừng phạt chỉ làm thiệt hại thêm cho các doanh nghiệp lớn trong nước, vì các công ty này đã đầu tư một lượng tiền khổng lồ cho cơ ngơi sản xuất ở nước ngoài. Thế nhưng, không một công ty nào sẵn sàng đứng ra làm vật hi sinh, từ bỏ ảnh hưởng chính trị của mình để bảo vệ hệ thống có nguyên tắc, bởi vì công ty đó sẽ chịu phần thiệt, trong khi các đối thủ cạnh tranh được chia phần hơn.

Trường hợp bộ ba thương mại cũng tương tự: Nếu EU dùng ảnh hưởng chính trị để chặn đứng hành động làm suy yếu WTO của Mỹ, Trung Quốc (và các nước còn lại) sẽ hưởng lợi nhiều nhất.

Động cơ trên phần nào giải thích tại sao mặc dù các lãnh đạo Trung Quốc vẫn đang tuyên bố ủng hộ hệ thống thương mại đa phương dựa trên nguyên tắc, thế nhưng các ngài ấy vẫn chưa có hành động cụ thể nào để củng cố phát ngôn. Cũng có một giả thiết khác lý giải cho sự im lặng của Trung Quốc, đó là trong thời đại ngày nay, Trung Quốc sẽ thống trị kinh tế toàn cầu, vì vậy, nước này không muốn phải cúi mình trước nguyên tắc do người khác đặt ra nữa.

Đảng Cộng sản Trung Quốc (CPC) gần đây còn nhúng tay vào mọi mặt của nền kinh tế. Tất cả các doanh nghiệp lớn của nước này đều đang phải chấp nhận một đại diện của CPC trong ban điều hành. Thật khó để một siêu cường kinh tế đang bị quản bởi một Đảng đơn nhất – đặc biệt khi Đảng đó lại đang bành trướng kiểm soát kinh tế – có thể chấp nhận ưu tiên các quy tắc quốc tế hơn trong nước.

Kết luận đã quá rõ ràng. Thế giới nên chuẩn bị tinh thần cho sự lụi tàn của hệ thống thương mại dựa trên nguyên tắc mà WTO đang duy trì.

Tác giả: Daniel Gros – Giám đốc Trung tâm nghiên cứu chính sách châu Âu.

Nguồn: Business Standard

Từ khóa: WTO, hệ thống thương mại, nguyên tắc, bộ ba, hợp tác