Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tuần này, Donald Trump sẽ khởi hành chuyến viếng thăm đầu tiên đến châu Á trên cương vị Tổng thống Mỹ.

Ông đã lên lịch thăm Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam và Philippines trong chuyến hành trình kéo dài 13 ngày, là chuyến công du dài nhất từ trước đến nay.

Chuyến viếng thăm bắt đầu ở Đông Bắc Á, nơi Trump sẽ gặp gỡ Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, hai vị lãnh đạo vừa mới củng cố được vị thế chính trị của mình tại quê nhà. Còn ở Hàn Quốc, Tổng thống Moon Jae-in sẽ đặt trọng tâm vào nhiệm vụ hàn gắn quan hệ với ông Trump. Ở cả ba nước, chương trình vũ khí hạt nhân tại Triều Tiên sẽ là chủ đề nghị sự hàng đầu.

Sau đó, Trump sẽ tham dự hội nghị Thượng đỉnh APEC tại Đà Nẵng, Việt Nam cùng với 20 nhà lãnh đạo đến từ các nền kinh tế trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, bao gồm Tổng thống Nga – Putin. Sau đó, ông sẽ đến thăm Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte tại Manila. Nhưng hiện tay, có vẻ ngài Tổng thống Mỹ sẽ bỏ qua Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN và quay trở về nhà.

Mục tiêu cho các nhà lãnh đạo ở châu Á sẽ là xây dựng hoặc duy trì mối quan hệ cá nhân êm thắm với Trump, cùng nhau hướng đến một giải pháp ngoại giao cho vấn đề hạt nhân của Triều Tiên và để bảo vệ hệ thống thương mại toàn cầu mà châu Á đã phụ thuộc rất lớn vào nó. Quản lý đồng minh, các cuộc họp song phương và các tuyên bố chung về Bắc Triều Tiên sẽ chiếm phần lớn các nội dung chính, nhưng những gì đã làm hoặc chưa làm cho hệ thống thương mại quốc tế, có lẽ còn quan trọng hơn cho vấn đề an ninh kinh tế và chính trị tại châu Á.

Nếu Tổng thống Trump đến Việt Nam mà các nhà lãnh đạo các nước châu Á vẫn chưa vạch rõ một chương trình nghị sự rõ ràng, mạnh mẽ và chủ động trước mọi tình huống về vấn đề thương mại và hợp tác kinh tế, rủi ro có thể xảy ra là Trump sẽ thay họ làm chủ cuộc chơi. Thương mại toàn cầu đã từng được cứu vãn trước đây, tại thời điểm diễn ra Hội nghị G20. Và người cứu vãn tình thế đó là Thủ tướng Đức Angela Merkel khi bà vạch ra một ranh giới và tập hợp 19 quốc gia thành viên còn lại thành một chiến tuyến chống chủ nghĩa bảo hộ nhằm kìm hãm Tổng thống Trump.

Các nền kinh tế ở Đông Á

Nhưng, không có quá nhiều ứng viên như bà Merkel tại châu Á, và sẽ rất khó cho nước chủ nhà Việt Nam có thể thay thế vai trò, trong bối cảnh Việt Nam đang phụ thuộc vào vị khách đầy quyền năng đặc biệt này. Trừ khi các sức mạnh tập thể được phát huy trong vấn đề thương mại,thông qua phương thức ASEAN, còn không, triển vọng của khu vực sẽ rất mờ nhạt.

Đông Á hiện nay là một động cơ thúc đẩy kinh tế toàn cầu không thể thiếu, và trong một bài luận của Chatib Basri, tác giả nhắc nhở chúng ta rằng, thành tựu đó là nhờ vào thành công của cuộc cách mạng công nghiệp hóa hướng về thương mại. Cuộc cách mạng đã đem lại tăng trưởng kinh tế toàn cầu và một nền kinh tế mở trên toàn thế giới. Việc châu Á hồi phục chậm chạp và không đồng đều từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu cách đây 10 năm đã làm trầm trọng thêm vấn đề cho Mỹ và châu Âu, khiến cho các nước này gặp khó khăn hơn trong việc dẫn dắt trật tự kinh tế tự do.

Trung Quốc và Nhật Bản là những nền kinh tế lớn thứ hai và thứ ba trên thế giới và quan hệ kinh tế Nhật Bản – Trung Quốc là Quan hệ kinh tế lớn thứ ba trên thế giới, mặc dù các vấn đề lịch sử chưa giải quyết, căng thẳng chính trị và sự kình nhau trong khu vực giữa hai nước. Thực ra, rất nhiều nền kinh tế ở Đông Á đã dẹp bỏ yếu tố chính trị qua một bên và cùng nhau cam kết về các chính sách kinh tế mở cửa với các nước láng giềng, nhằm theo đuổi sự thịnh vượng. Họ đã có thể làm vậy bởi vì tự tin tưởng vào các quy tắc của cơ chế toàn cầu, các quyết định tập thể tại WTO và hiệp định tiền nhiệm GATT.

Hệ thống đó vẫn đang hoạt động. Các tranh chấp thương mại lớn, như tranh chấp đất hiếm giữa Trung Quốc và Nhật Bản đã được giải quyết tại WTO. Trung Quốc đã chấp nhận phán quyết chống lại mình, nhằm tránh rủi ro có thể dẫn đến tình huống xấu nhất - chiến tranh thương mại.

Đó cũng chính là hệ thống mà nước Mỹ của Trump đang đe dọa. Rút Mỹ khỏi TPP là một dấu hiệu cho thấy Mỹ đang quay lưng lại với chủ nghĩa đa phương và quay lưng lại với châu Á. Đồng thời, sự kiện đó cho thấy Mỹ đã rút mình khỏi vị trí lãnh đạo hệ thống kinh tế toàn cầu. Nước Mỹ dưới bàn tay Tổng thống Trump mong muốn đàm phán các hiệp định theo hướng song phương, tỏ thái độ chán ghét chủ nghĩa khu vực hay toàn cầu.

Đông Bắc Á Ưu tiên phòng ngự

Trước mắt, Đông Bắc Á đang ưu tiên phòng ngự. Nhật Bản sẽ cố tránh một Hiệp định Kinh tế song phương với Mỹ, nơi mà tất cả các lợi thế - bao gồm các vấn đề phi kinh tế - nều nằm trong tay Mỹ. Khu vực Đông Bắc Á cũng cần tránh Trung Quốc và Mỹ thiết lập một hiệp định song phương G2, để cùng nhau chia sẻ miếng bánh béo bở mà không có sự tham gia của các nước khác. Quan hệ song phương đó còn có thể tạo ra rủi ro hệ thống nếu hai nước tự đặt ra quy tắc riêng, nằm ngoài quy tắc chung toàn cầu. Và quốc gia cuối cùng trong khu vực, Hàn Quốc, cần bằng mọi giá để ngăn cản Trump hủy bỏ Hiệp định Thương mại tự do Mỹ - Hàn, KORUS.

Nhưng các hành động đó sẽ vẫn chưa đủ. Rủi ro từ các biện pháp bảo hộ của Mỹ là có thật và chỉ có tăng lên chứ không hề giảm đi, nhất là khi càng đến gần cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào cuối năm sau. Tổng thống Mỹ lại ít khi cưỡng ép bằng các chính sách ngoại giao (bao gồm cả chính sách thương mại), mà lại dùng các chính sách nội địa để thúc giục, trong bối cảnh tình hình chính trị trong lòng nước Mỹ đang xáo trộn từng ngày.

Đại diện Thương mại Mỹ Lighthizer đang thực thi hiệu quả Chương trình “Nước Mỹ trên hết” của Trump về vấn đề thương mại, bằng cách công khai gây xáo trộn WTO và Cơ quan giải quyết tranh chấp của Tổ chức này, bao gồm việc để cho 2 trong số 5 vị trí thẩm phán bị bỏ trống.

Đối với châu Á, biện pháp phòng ngự tốt nhất chính là tấn công hợp lý. Như Basri có nói, “các quốc gia châu Á cần phải ngay lập tức hành động để bảo toàn trật tự kinh tế vốn có của mình, nguồn cơn giúp Đông Á có được sự phát triển vượt bậc như hiện nay”.

ASEAN vẫn là điểm tựa cho vấn đề hợp tác kinh tế của châu Á. Basri cho rằng, hiện nay châu Á đang phải đối mặt thách thức khi dẫn đầu công cuộc khôi phục “lòng tin về toàn cầu hóa” bằng cách nhấn mạnh các câu chuyện thành công, đồng thời thúc đẩy sự hợp tác thực chất trong khu vực về vấn đề hạ tầng, kết nối và xây dựng năng lực. Đây là những vấn đề có lợi cho tất cả mọi người, bao gồm Trump.

Các biện pháp trên có thể tạo ra lực đẩy và tạo ra sự khác biệt cho cuộc sống của người dân trên khắp khu vực. Nhưng hiện nay, đã đến lúc để châu Á đóng một vai trò to lớn hơn và đậm nét hơn.

Thông báo đạt được thỏa thuận về TPP11 và RCEP (ít nhất về mặt nguyên tắc) trong dịp viếng thăm châu Á của Tổng thống Trump có thể trở thành “thời khắc Merkel” của châu Á tại APEC và Hội nghị ASEAN. RCEP bao gồm Úc, Trung Quốc, Nhật, Ấn Độ, New Zealand, Hàn Quốc và 10 quốc gia ASEAN, có sức nặng kinh tế và chính trị đủ để tạo ra sự khác biệt trên toàn cầu. Các nước cũng cần nỗ lực thể hiện cho Trump thấy rằng các Hiệp định Khu vực này là gắn liền với lợi ích của nước Mỹ.

Cả TPP 11 lẫn RCEP đều không có khả năng sẽ kết thúc trong năm nay, nhưng khả năng hai Hiệp định có thể hoàn tất trong năm 2018 sẽ gửi đi một thông điệp mạnh mẽ nhưng đầy tính xây dựng cho Trump và khắp nơi trên thế giới.

Nguồn: East Asia Forum – TQ

Từ khóa: châu Á, ASEAN, Trump, Trung Quốc, quy tắc thương mại, TPP, RCEP, Hiệp định thương mại.