Chủ trương về một thị trường tự do chung ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương liệu có khả thi?

TPP 1122

Đây là phần thứ hai trong loạt bài gồm ba phần về tương lai của thương mại thế giới nhìn từ góc độ toàn cầu (phần 1), Châu Á Thái Bình Dương (phần 2) và Úc (phần 3).

Vào tháng 1 năm nay, thông báo đầy bất ngờ của chính quyền Trump liên quan đến việc rút khỏi Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) làm dấy lên một câu hỏi: “liệu các nước trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương này đã sẵn sàng cho một hiệp định thương mại tự do chung?”. Tám tháng đã trôi qua, hiện tại, câu trả lời ngắn gọn sẽ là: mặc dù hầu hết các quốc gia trong khu vực này đã sẵn sàng, nhưng nếu không nhận được sựủng hộ của Mỹ hay Trung Quốc, thị một hiệp định như vậy khó có khả năng sớm chuyển từ lý thuyết thành thực tiễn.

Bắc Kinh đã từng theo dõi rất kỹ từng động thái của Mỹ khi nước này khởi đồng đàm phán hiệp định TPP – hiệp định có khả năng trở thành một thỏa thuận thương mại hiện đại nhất từ trước đến nay, với các nội dung như: thúc đẩy các nước thành viên tự do hóa hoạt động dịch vụ và đầu tư, giải quyết các vấn đề về thương mại điện tử và tài sản trí tuệ.

Đây là những nội dung đáng ra phải được đàm phán trong các hiệp định cơ bản của WTO. Nhưng từ lâu, phần lớn các quốc gia nhỏ đang phát triển đã ngăn chặn những cuộc đàm phán về chủ đề này. Việc cải cách các hiệp định cơ bản của WTO đã bị trì hoãn suốt hơn 15 năm qua, nếu như hiệp định TPP lại thất bại, điều đó thật đáng xấu hổ.

Nhật và Úc đang làm việc với các thành viên còn lại trong TPP, xem xét liệu hiệp định TPP 11 – một phiên bản “không Mỹ” – có khả thi. Họ hi vọng rằng, chính quyền Mỹ trong tương lai sẽ thay đổi ý định và tham gia trở lại. Giới quan sát của Nhà Trắng thì luôn cảnh báo rằng, không ai có thể đoán trước được động thái của Quốc Hội Mỹ. Nhưng đây sẽ là một mạo hiểm đáng phải thử.

Hiệp định TPP cũng từng thúc đẩy các siêu cường chính trị khu vực như Trung Quốc, phối hợp với Indonesia, tạo ra một FTA khác làm đối trọng với TPP. Và FTA đó đã ra đời với tên gọi khá lạ - Hiệp định đối tác toàn diện khu vực (RCEP) – thành viên kết nạp bao gồm: các quốc gia trong khối ASEAN, Úc, New Zealand, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật và Hàn Quốc. Tuy nhiên, các nền kinh tế trong khối ASEAN lại không hứng thú với những loại cam kết ràng buộc về pháp lý được đề cập trong TPP.

Người Nhật đã thay đổi cục diện cuộc chơi khi quyết định tham gia vào TPP (vì nhận ra lợi ích dài hạn của nó tương tự như có thêm được một FTA song phương với Mỹ). Điều này đã từng khiến Trung Quốc phải nhìn nhận TPP theo một phương diện khác. Đã có những báo cáo cho thấy sự gia tăng về khả năng gia nhập TPP của Trung Quốc. Nhưng cũng có những phân tích cho thấy rằng, các quy chế của Trung Quốc về thương mại và đầu tư không thể đáp ứng các tiêu chuẩn của hiệp định TPP.

Các nhà chức trách Trung Quốc biết điều đó nhưng Trung Quốc không thể thay đổi trong ngắn hạn để thích ứng với TPP. Vì vậy, thay vào đó, Trung Quốc đã khơi lại ý tưởng về một FTA lớn, dài hạn, kết nạp cả 21 thành viên trong khối APEC, một Khu vực Thương mại Tư do châu Á – Thái Bình Dương (FTAAP). Đây là ý tưởng mà khối APEC đã từng chấp thuận xem qua vào năm 2006. Tại Hội nghị thượng đỉnh APEC Bắc Kinh năm 2014, Trung Quốc đã kêu gọi thực hiện một bài “nghiên cứu khả thi” - Nghiên cứu Chiến lược chung về các Vấn đề Liên quan đến việc Thực hiện FTAAP – hay còn gọi là “Lộ trình Bắc Kinh”.

Bài nghiên cứu đã hoàn thành vào năm ngoái, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy hiệp định FTAAP sẽ sớm được đưa vào đàm phán, nhất là khi chính quyền Trump không hứng thú với các ý tưởng về nhóm thương mại khu vực còn Trung Quốc thì đang tập trung vào dự án “Một Vành Đai Một Con Đường” – thiết lập một tuyến vận tải xuyên quốc gia từ Châu Á đến Châu Âu.

Thách thức vẫn còn ở phía trước

Ý tưởng về hiệp định FTAAP vẫn là một thách thức lớn đối với Trung Quốc. Khi gia nhập tổ chức WTO năm 2001, Bắc Kinh đã chấp nhận các quy tắc của WTO về đánh thuế hàng nhập khẩu. Nhưng hiện tại, nội dung các hiệp định thương mại thế hệ mới không còn đơn giản chỉ là đề cập đến việc cắt giảm rào cản thuế quan. Để có thể bắt kịp với nền kinh tế thương mại hiện đại, Trung Quốc cần phải thiết lập các hệ thống quy định, giúp thuận lợi hóa hoạt động thương mại trong lĩnh vực dịch vụ và bảo vệ hoạt động đầu tư - những động lực tăng trưởng quan trọng của kinh tế toàn cầu trong thời đại mới. Dữ liệu thống kê của Ngân hàng Thế giới cho thấy, lĩnh vực dịch vụ đang chiếm 70% đến 80% giá trị GDP của các nước công nghiệp. Ở các quốc gia đang phát triển, chỉ số này dao động trong khoảng 40% đến 60% và chúng cần phải được gia tăng.

Trong khi đó, tiến trình đàm phán hiệp định RCEP cũng có dấu hiệu chậm lại. Theo tiết lộ của các quan chức tham gia vào cuộc họp trong tuần qua, mặc dù 16 nước thành viên tham dự vào các vòng đàm phán đã hi vọng sẽ đạt được một thỏa thuận thương mại trong năm nay, việc đó gần như không thể xảy ra.

Liệu Úc có thua thiệt nếu hiệp định TPP bị gạt bỏ? Trong ngắn hạn thì không. Rào cản thuế của Úc vốn dĩ đã thấp. Ngành xuất khẩu chính của Úc – tài nguyên và khoáng sản - cũng không gặp phải quá nhiều rào cản bên ngoài. Các hiệp định thương mại song phương của Úc đã mở rộng thêm các tiêu chuẩn về đầu tư nội địa (từ Mỹ, Nhật, Hàn Quốc và Trung Quốc) và đầu tư ra nước ngoài, đến các nền kinh tế phát triển. Giáo dục và du lịch là nguồn thu xuất khẩu chủ yếu.

Năm 2012, khi thủ tướng Gillard vạch ra lộ trình phát triển cho Úc qua bạch thư “Úc trong Thế kỷ Châu Á”, nội dung của nó thực ra chỉ là tiếp tục đẩy mạnh những gì đang thực hiện thành công. Khả năng của Úc trong việc đáp ứng các nhu cầu về nguồn lực và dịch vụ, của một Châu Á tăng trưởng nhanh, mới là yếu tố đem lại thành công thực sự.

Nếu được ký kết, hiệp định TPP sẽ tạo ra một động lực tích cực cho các nền kinh tế đang phát triển trên toàn khu vực Châu Á, thúc đẩy mở cửa thị trường dịch vụ và loại bỏ các rào cản về đầu tư nước ngoài. Hiệp định TPP vẫn chứa đựng rất nhiều tiềm năng. Nhưng khi Mỹ không còn quan tâm đến TPP, Trung Quốc không thể gia nhập do trở ngại trong quy chế dịch vụ và đầu tư, thì tiềm năng TPP vẫn chỉ là tiềm năng, sẽ không thể thành hiện thực trong tương lai gần.

Nguồn: Lowy Institute

Từ khóa: chủ trương, thị trường, tự do chung, khu vực, châu á, thái bình dương, liệu, khả thi