Liệu toàn cầu hóa có đang biến mất?

toan cau hoa

Các nền kinh tế phát triển mất dần niềm tin vào toàn cầu hóa. Các thị trường mới nổi nên tìm ra những chiến lược mới để vượt qua tình trạng này.

Nhiều nhà kinh tế học chính thống bình luận rằng sự nổi lên của xu hướng chống toàn cầu hóa, dẫn dắt bởi các nền kinh tế phát triển như Mỹ, đang gây hại cho nền kinh tế. Các chính sách bảo hộ thương mại và kiểm soát nhập cư gây thiệt hại cho nền kinh tế giống như cách mà chủ nghĩa bài ngoại gây chia rẽ xã hội. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ vào những số liệu thu được từ quá trình toàn cầu hóa trong vài thập kỷ qua, chúng ta có thể phát hiện ra một câu chuyện hoàn toàn khác. Sự mở rộng quan hệ kinh tế Bắc-Nam (giữa các nước đã phát triển và đang phát triển) – một trong những đặc điểm chính của toàn cầu hóa - đang không tạo ra lợi ích đồng đều cho cả hai phía, trong đó, bên bị thiệt là các nền kinh tế đã phát triển.

Một số nghiên cứu thực nghiệm về toàn cầu hóa, thực hiện bởi các cơ quan nghiên cứu độc lập và các viện tham mưu như Capital Economics (CE), đã tìm ra một vài bằng chứng thú vị báo hiệu về “cái chết của toàn cầu hóa”. Các chuyên gia kinh tế của CE ước tính rằng, từ năm 1990, sự gia tăng năng suất sản xuất do quá trình toàn cầu hóa đã đóng góp vào 1/3 giá trị tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người của thế giới. Tuy nhiên, phần lớn những lợi ích này đều chảy vào các thị trường mới nổi, thay vì đến các nước phát triển.

Dĩ nhiên, dòng chảy thương mại và đầu tư quốc tế đã giúp các nước phát triển tái cấu trúc toàn bộ mô hình sản xuất của mình, cho phép các nước này nắm giữ những hoạt động tạo giá trị gia tăng cao hơn, trong khi đẩy các hoạt động sản xuất trình độ thấp ra nước ngoài. Tuy nhiên, sự tái cấu trúc này chỉ mang lại lợi ích nhất thời. Nó tác động không lớn lên sự gia tăng năng suất. Thay vào đó, sự gia tăng thu nhập bình quân đầu người ở các nước phát triển chủ yếu là nhờ vào những thay đổi kỹ thuật công nghệ.

Khoảng 10 năm trở lại đây, quá trình thay đổi công nghệ ở các nước phát triển diễn ra chậm chạp, và vì vậy, tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người cũng bị ảnh hưởng theo. Công nghệ chậm thay đổi một phần là do đầu tư cho công nghệ suy giảm, sức sáng tạo không còn cao, và lợi ích từ cuộc cách mạng máy tính - Internet dần mờ nhạt – đang chờ được thay thế bởi những cải tiến quan trọng tạo ra bởi cơ chế máy học và trí tuệ nhân tạo.

Tại các nền kinh tế phát triển, đối tượng bị ảnh hưởng rõ ràng nhất bởi toàn cầu hóa chính là thị trường lao động, đặc biệt là trong các ngành thâm dụng nhiều lao động tay nghề thấp như dệt may và các ngành phụ trợ. Đã có nhiều báo cáo khác nhau về số lượng việc làm mất đi do hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc. Bài nghiên cứu có tiêu đề “Sự thật về Trung Quốc: Bài học từ thị trường lao động và các thay đổi lớn trong nền thương mại” của hai chuyên gia kinh tế Dorn và Hanson ước tính trong giai đoạn 1999 đến 2007, sự cạnh tranh từ Trung Quốc đã khiến Mỹ mất đi 1,5 triệu việc làm trong ngành sản xuất.

Nếu tính đến các ngành công nghiệp phụ trợ, số lượng việc làm mất đi có thể còn cao hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quá trình tái phân bổ việc làm cho các lao động bị mất việc này diễn ra chậm và không hoàn chỉnh. Bằng chứng là tỷ lệ tiền lương trên GDP trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2017 đã giảm 5%.

Còn một vấn đề liên quan khác. Những thay đổi kỹ thuật công nghệ dĩ nhiên là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng tiền lương và thu nhập bình quân đầu người. Nhưng tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân giữa nhóm người lao động trình độ cao và lao động phổ thông lại có sự chênh lệch to lớn. Hệ số Gini năm 2019 của Cục Điều tra Dân số Mỹ - một hệ số đo lường tình trạng thu nhập bất bình đẳng – đã đạt mức cao nhất trong 50 năm vừa qua.

Chỉ số này của Châu Âu cũng đã tăng lên, mặc dù thấp hơn Mỹ, có thể là do họ có hệ thống phúc lợi xã hội tốt (mặc dù nó cũng bắt đầu lung lay vì các vấn đề ngân sách) và vì một thực tế là khu vực này chậm đổi mới công nghệ hơn.

Những người ủng hộ toàn cầu hóa thường phản biện rằng tình trạng bất bình đẳng thu nhập và mất việc làm đều do những thay đổi kỹ thuật công nghệ gây ra; và toàn cầu hóa không liên quan gì đến việc này. Đây là một lý luận ngược. Sở dĩ mối liên hệ giữa tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân và thay đổi kỹ thuật công nghệ tại các nước phát triển trở nên mạnh mẽ là do quá trình toàn cầu hóa đã khiến cho cơ cấu sản xuất của các nước này chỉ còn lại các ngành “công nghệ cao”, và vì vậy, các nước này phải lệ thuộc vào tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng để tồn tại và tăng trưởng. Sự lệ thuộc này sẽ ít hơn nếu có được cơ cấu sản xuất cân bằng hơn.

Tại sao quá trình tài cấu trúc này lại đi kèm với một “mức phí”? Đối với các công ty đơn lẻ, chẳng hạn như trong ngành IT ở Mỹ - một ngành nghề còn sống sót sau làn sóng toàn cầu hóa, việc áp dụng chiến lược thuê ngoài (offshoring) là hoàn toàn hiển nhiên. Tuy nhiên, ở góc độ kinh tế vĩ mô, sự biến mất của những ngành cần nhiều lao động và sự gia tăng bất bình đẳng thu nhập đã tạo ra thách thức: thiếu nguồn cầu cần thiết để thúc đẩy tăng trưởng.

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng hiện tượng bùng nổ cho vay tiêu dùng vào đầu những năm 2000 là đòn bẩy để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Hiện tượng này sau đó đã chuyển hóa thành cuộc Đại Khủng Hoàng Tài Chính 2008. Có thể thấy, khi không thể tạo ra một cấu trúc sản xuất cân bằng, các chính phủ đã phải tìm đến những chính sách tài chính và tài khóa để kích thích nền kinh tế. Và các chính sách này đã cho thấy sự thiếu ổn định của mình.

Toàn cầu hóa cũng tạo ra những tổn thất xã hội, mà sau cùng chuyển biến thành tổn thất kinh tế. Tại Mỹ, những tệ nạn xã hội như ma túy thường bùng nổ tại một số khu vực và tầng lớp xã hội nhất định. Một điểm chung là những khu vực và nhóm người dân này cũng từng gánh chịu tác động kinh tế tiêu cực mà toàn cầu hóa tạo ra. Cuộc chiến chống lại những tệ nạn này thường làm tiêu tốn nhiều tiền bạc của chính phủ và nhà nước liên bang.

Tóm lại là, những người phản đối toàn cầu hóa cũng có luận điểm và động lực chính đáng của riêng họ. Và làn sóng này có thể sẽ còn tiếp tục kể cả khi ngài Tổng thống đam mê Twitter rời nhiệm sở hay những người ủng hộ Brexit bị đá khỏi nghị viện Anh. Kế hoạch xây dựng một nền kinh tế cân bằng, với sự pha trộn giữa các ngành chất lượng cao và thấp, vẫn sẽ tiếp diễn. Và người thiệt thòi nhiều nhất từ làn sóng chống toàn cầu hóa sẽ là các thị trường đang nổi lên – những người đang hưởng lợi nhiều nhất từ quá trình toàn cầu hóa. Họ nên tìm ra một chiến lược mới để ứng phó với tình hình này.

Nguồn: Times Of India

Từ khóa: Toàn cầu hóa, bất bình đẳng thu nhập, suy thoái kinh tế, chủ nghĩa bảo hộ, chuyển dịch việc làm.