Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

 (Điều khoản hoàng hôn: một điều khoản quy định các cơ quan hoặc chương trình sẽ bị giải thể hoặt ngừng hoạt động sau một giai đoạn xác định, trừ khi điều khoản này được chính thức làm mới)

Chính quyền Trump vừa yêu cầu Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) phải đính kèm các điều khoản hoàng hôn, cho phép chấm dứt hiệp ước sau 5 năm thực hiện, trừ khi cả ba quốc gia cùng chấp nhận làm mới lại hiệp ước đó. Những điều khoản như thế sẽ áp đặt một thời hạn sử dụng nhất định cho NAFTA và đòi hỏi phải có sự bảo đảm cũng như nhiều đồng thuận chính trị mới có thể duy trì được các cửa ngõ phi thuế quan, đến thị trường của ba quốc gia thành viên.

Những điều khoản hoàng hôn chưa bao giờ tồn tại trong các hiệp định thương mại của Mỹ vì một lý do đơn giản, chúng làm giảm giá trị các lợi ích cơ bản của thỏa thuận. Điều khoản này chỉ càng gia tăng sự không chắn chắn về triển vọng tương lai trong các chính sách ở khu vực Bắc Mỹ. Cộng với việc Mỹ đe dọa hồi sinh các chính sách hạn chế nhập khẩu cũng như đánh thuế cao hơn đối với các nhà xuất khẩu, các nhà đầu tư sẽ cảm thấy nản lòng và triển vọng tăng trưởng ở cả ba quốc gia cũng bị lu mờ đi. Rõ ràng, đề nghị của chính quyền Trump về điều khoản hoàng hôn là vô nghĩa và không cần thiết.

Sai sót trong các hiệp ước thương mại, bất kể bắt nguồn từ thiếu sót trong đàm phán hay do sự thay đổi các điều kiện của thị trường, đều có thể được khắc phục thông qua các thủ tục sửa đổi điều khoản hoặc chấm dứt điều khoản của NAFTA. Bởi vì thủ tục sửa đổi đôi khi khó khăn và mất thời gian, còn việc chấm dứt thì tác động mạnh và gây gián đoạn đến sản lượng cũng như việc làm ở các nước thành viên, nên NAFTA đã ủy quyền cho các bộ trưởng thương mại các nước nhóm họp theo hình thức Ủy ban Thương mại tự do NAFTA, cùng nhau làm rõ hoặc sửa đổi những quy tắc hoặc nghĩa vụ cụ thể trong hiệp ước. Hơn 23 năm qua, các bộ trưởng thương mại NAFTA đã thực hiện công tác này, nhằm giảm bớt việc áp dụng các điều khoản giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và quốc gia, hay nhằm thay đổi quy tắc xuất xứ đối với một ngành cụ thể, để hỗ trợ cho hoạt động sản xuất và thương mại ở khu vực Bắc Mỹ.

Tuy nhiên, điều khoản hoàng hôn vẫn có giá trị khi được áp dụng trong những hoàn cảnh thích hợp. Các hiệp định thương mại đa phương của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã đính kèm các điều khoản hoàng hôn trong những lĩnh vực cụ thể:

Thứ nhất, WTO cho phép áp dụng thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp khi nước ngoài áp dụng chính sách thương mại không công bằng, làm ảnh hưởng đến nền kinh tế nội địa. Tuy nhiên, WTO yêu cầu các loại thuế này phải được dỡ bỏ ngay khi tình trạng trên đã kết thúc; và các quy định thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp hiện hành cũng được rà soát lại sau mỗi 5 năm, để xem xét liệu rào cản thuế đó có nên được mở rộng, điều chỉnh hay loại bỏ.

Thứ hai, Các quy tắc của WTO cũng quy định các biện pháp tự vệ (những biện pháp bảo vệ tạm thời, giúp ngành sản xuất nội địa có thời gian để thích nghi với tác động cạnh tranh từ hàng nhập khẩu, bất kể sản phẩm đó có thu lợi từ chính sách thương mại không công bằng) phải bị giới hạn về thời gian, và mức độ bảo vệ cũng phải giảm dần. Đối với các sản phẩm nông nghiệp, tùy thuộc vào nội dung của biện pháp tự vệ theo mùa mà quy định về mức độ bảo vệ cũng có thể được miễn trừ.

Thứ ba, hiệp định WTO về Trợ cấp và các Biện pháp đối kháng cho phép chính phủ được miễn thực hiện quy định cấm trợ cấp xuất khẩu trong thời hạn 5 năm đối với một số ngành cụ thể như hỗ trợ nghiên cứu và phát triển (còn được gọi là trợ cấp “đèn xanh”). Điều 31 của Hiệp ước đó giới hạn việc áp dụng Điều khoản 8 (các dạng trợ cấp không bị khiếu kiện) không được quá 5 năm, nhưng cho phép cân nhắc các đề nghị gia hạn. Ngoại lệ trong cơ chế trợ cấp đèn xanh đã không còn hiệu lực từ năm 1999.

Hiệp định về Trợ cấp là tiền lệ duy nhất của việc sử dụng điều khoản hoàng hôn. Và mục đích của điều khoản đó cũng không hề giống với những gì mà chính quyền Trump muốn áp dụng trong Hiệp định NAFTA. Theo nhận xét từ đồng nghiệp của tôi, ông Chad Brown, cả ba tiền lệ về điều khoản hoàng hôn trong các hiệp định WTO đều nhằm mục đích kiềm chế các quốc gia áp dụng quá nhiều biện pháp hạn chế nhập khẩu, còn trong trường hợp NAFTA, điều khoản hoàng hôn có tác động ngược lại, làm kiềm chế hoạt động nhập khẩu.

Các hiệp định thương mại được thiết kế để tạo ra những quy tắc quản lý cho hoạt động thương mại và đầu tư giữa các quốc gia đối tác, giúp cho việc thâm nhập thị trường và các yêu cầu chế định cho hoạt động kinh doanh được rõ ràng và dễ đoán hơn. Khả năng dự đoán chính sách cho phép các doanh nghiệp có thể xây dựng kế hoạch chiến lược tốt hơn trong các vấn đề như sản xuất, thương mại và đầu tư, từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Theo đề nghị của chính quyền Trump, việc đính kèm một điều khoản hoàng hôn cho phép chấm dứt hiệp định sau 5 năm (trừ khi đó là một hiệp định không còn giá trị sử dụng) sẽ có tác động không tốt đến nền kinh tế. Những lo ngại về việc chấm dứt hiệp định sau 5 năm sẽ làm kiềm hãm các quyết định đầu tư ở cả ba quốc gia NAFTA, và làm suy yếu những nỗ lực nâng cấp chuỗi cung ứng ở thị trường Bắc Mỹ. Chúng ta đã có thể nhìn thấy những dấu hiệu mất phương hướng của các doanh nghiệp Mexico, khi phải đối diện với những lời đe dọa thiếu suy nghĩ của Tổng thống Trump về việc rút khỏi hiệp định NAFTA. Các công ty Mexico đang tìm đến các nhà cung cấp ở khu vực Châu Á và Mỹ Latin để đa dạng hóa nguồn cung và giảm bớt sự phụ thuộc vào các nhà xuất khẩu Mỹ.

Như câu thành ngữ “cái miệng hại cái thân”, trong trường hợp này, bằng những phát biểu của mình, ông Trump đã làm hại các nhà xuất khẩu Mỹ, đang xuất hàng đến nhiều khu vực trên khắp vành đai Thái Bình Dương và Mexico. Các quan chức thương mại Mỹ phải thận trọng cân nhắc và từ bỏ các đề nghị bổ sung điều khoản hoàng hôn vào hiệp định NAFTA. Các điều khoản này chỉ tạo thêm nhiều xáo trộn mà không mang lại lợi ích gì cho nền kinh tế Mỹ.

Tác giả: Jeffey J.Schott

Nguồn: Peterson Institute for International Economics - HN

Từ khóa: Điều khoản hoàng hôn, NAFTA, WTO, trợ cấp, tự vệ, hạn chế nhập khẩu