Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rút khỏi TPP vào năm 2016, các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp thuộc khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đã nhìn nhận lại Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu Vực do Trung Quốc dẫn đầu một cách nghiêm túc hơn - đặc biệt là khi Trung Quốc từ chối tham gia vào một TPP không Mỹ.
Bộ trưởng Thương mại của Úc Steven Ciobo đã có chuyến công tác tại Trung Quốc vào trung tuần tháng 2/2017 để thảo luận về lĩnh vực du lịch, đồng thời cũng tập trung vào thương mại. Ciobo và Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Hồ Thành đã cùng đàm đạo về sự chấm dứt của Hiệp định TPP và phương án thay thế do Trung Quốc đề xuất là hiệp định RCEP (có Úc và New Zealand tham gia).
Ciobo phát biểu, “Úc hiện đang chú trọng về thương mại và đầu tư. Chúng tôi được xếp hạng khá cao trong cơ cấu khu vực và có thể đảm bảo tất cả cam kết về toàn cầu hóa.”
Theo các số liệu của DFAT báo cáo trong tháng 11/2016, tất cả các thành viên của RCEP chiếm 22.5 ngàn tỉ USD trong GDP và 396.5 tỉ AUD trong thương mại với Úc.
Ước tính thương mại với các quốc gia TPP là 99 tỉ AUD, tức là “1/3 tổng xuất khẩu của Úc. Năm 2015, Úc đầu tư vào các nước TPP khoảng 44% trong tổng số đầu tư nước ngoài.”
Nhiều nhà kinh tế cũng như những thành phần liên quan tới các hiệp định thương mại hi vọng rằng RCEP có thể thống nhất các hiệp định thương mại tự do kiểu bát mì của Châu Á với nhau, đơn giản hóa thương mại và nới lỏng chuỗi cung ứng. Thành viên của RCEP bao gồm toàn khối ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, New Zealand, Ấn Độ và Trung Quốc.
RCEP không có những cải cách của TPP (IP - luật sở hữu trí tuệ, luật môi trường, luật lao động) nhưng một bước tiến từ Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Châu Á lại là tham vọng lớn nhất của Trung Quốc từ trước đến nay - đòi hỏi phải có những vòng đàm phán nghiêm túc (Ngân hàng phát triển không cần đàm phán) và rõ ràng.
đôi khi…
Thế giới – hay APAC (cách gọi khác của APEC-ND)đang dần hướng tới chủ nghĩa đa phương nếu xét theo một nghĩa nào đó. Có thể RCEP không trực tiếp ủng hộ các quốc gia nhỏ hơn nhưng lại cho phép họ không phải thương lượng trực tiếp với nước lớn.
Đó cũng là lý do mà Trump ủng hộ các hiệp định thương mại tự do song phương. Đây là sự giải thích tương tự với lập trường của Trung Quốc về Biển Đông khi nước này tập trung vào các giải pháp song phương với những quốc gia xảy ra tranh chấp.
Quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và Úc hiện đang khá chặt chẽ, với FTA Trung - Úc có hiệu lực từ cuối năm 2014 và áp dụng giảm thuế từ tháng 01/2017. Hợp tác thương mại với New Zealand cũng rất khả quan với FTA giữa ASEAN - Úc - New Zealand.
Úc ký các BTA với ASEAN và các quốc gia thành viên, FTA với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một FTA với Ấn Độ hiện đang trong quá trình đàm phán. Indonesia cũng là một trường hợp nổi bật, trừ các FTA đa phương thông qua ASEAN thì nước này chỉ ký 2 BTA với Nhật và Pakistan.
Các quốc gia như Việt Nam sẽ lỡ mất cơ hội tốt để tiếp cận thị trường Mỹ (dù có BTA với Mỹ) cũng như tiếp cận các thị trường mới khác, đồng thời các nhà cải cách sẽ mất đi cơ hội thúc đẩy và thực thi những thay đổi cần thiết với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Dĩ nhiên Nhật và Singapore cũng mong muốn cải cách.
Giá trị của TPP và tầm quan trọng của nó đối với Mỹ không chỉ xuất phát từ khối lượng thương mại mà cả các tiêu chuẩn sâu rộng được áp dụng cho thương mại nữa.
Năm 2015, tờ Foreign Affairs đã viết rằng “lý do địa chính trị đối với TPP ít nghiêng về hướng đạt được các mục tiêu kinh tế và an ninh hơn so với vấn đề duy trì và tăng cường quyền lực mềm của Mỹ.”
Điều Trung Quốc có cơ hội tiến hành chính là khiến RCEP trở nên quyền lực hơn cũng như khả năng dẫn dắt đàm phán hiệp định hiệu quả của mình - tương tự như việc đàm phán với Ấn Độ.
VỀ LÝ THUYẾT
Về mặt lý thuyết, cả Úc và New Zealand đều không đủ quyền hay tiền để chiếm vai trò lấn át, nhưng một khối cùng với Nhật và Singapore lại có thể thúc đẩy Trung Quốc phải thêm vào các cải cách có nội dung tương tự TPP.
Đó chỉ là một hi vọng khả quan. Giáo sư Siah Hwee Ang của Đại học Victoria ở Wellington đã phát biểu với tờ BlueNotes rằng, “Nhật và Úc lần lượt xếp hạng hai và năm trong RCEP về kích thước nền kinh tế.”
“Tôi không nói rằng RCEP sẽ được thúc đẩy chỉ với sự tham gia của Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc. Úc là một trong những nước đầu tiên đề nghị Trung Quốc tham gia TPP khi Mỹ có ý muốn rút lui. Do đó bạn có thể quan sát thấy vị trí mà năng lực thương lượng được thể hiện.”
Đối với những cải cách toàn cầu, “Trung Quốc đã thực hiện rất nhiều chính sách liên quan tới vấn đề môi trường và sở hữu trí tuệ.”
“Vì thế điều này không cần phải thúc đẩy. Vấn đề ai sẽ là người thiết lập tiêu chuẩn mới cần phải xem xét. Rất khó để nhận ra New Zealand đang có động thái song song với Úc và Nhật để gây áp lực. Chúng ta phải bảo vệ quyền lợi của mình trong quan hệ song phương với Trung Quốc.”
Năm 2016, giáo sư Jane Kelsey tại Đại học Auckland đã viết rằng, tất cả các bên đàm phán RCEP “đều cam kết thực hiện chương trình nghị sự tới năm 2030 về Phát triển Bền vững, đòi hỏi sự tái cân bằng giữa phát triển và thành quả thương mại; nhưng các điều khoản của RCEP không đề cập gì tới những điều này.”
Bà cũng chỉ ra lợi thế về cơ cấu đối với những nước lớn - hơn là việc giảm gánh nặng về những biện pháp hạn chế khác nhau dành cho nước nhỏ - khi RCEP khiến việc tiếp cận thị trường của các công ty đa quốc gia lớn trở nên dễ dàng hơn. Hay đúng hơn, nó sẽ giúp các công ty này giảm đi các rào cản ngay cả khi những đối thủ của họ chỉ là các doanh nghiệp địa phương tương đối nhỏ lẻ.
Kelsey, với vai trò là một nhà phê bình về toàn cầu hóa, đã nhìn thấy những lợi thế dành cho các nước mạnh hơn.
Dựa trên sự phân tích về các chương trong RCEP mà mình có được, bà viết, “một RCEP tương thích với WTO không nên để những bên phát triển hơn được lựa chọn các nghĩa vụ GATS phù hợp với lợi ích của họ mà bỏ qua sự bảo vệ cần thiết đối với các nước đang phát triển.”
Tiến sĩ Jeffrey Wilson tạiĐại học Murdoch ở Perth tỏ ra ủng hộ RCEP nhiều hơn.Ông coi đây là một cách để Trung Quốc nâng tầm lãnh đạo trên trường quốc tế.
Wilson trả lời với tờBlueNotes rằng Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng Châu Á (AIIB) là “đồng xu từ trời rơi xuống”.
Ông nói, “bạn chỉ cần giơ tay ra, thế là hứng được tiền. RCEP là cơ hội cho những cải cách chính sách nội địa và tốc độ lĩnh hội của nó thì cao hơn hẳn AIIB.”
Trung Quốc phải đi đầu trong các cuộc đàm phán đa phương quan trọng với những đối tác đa dạng và không khoan nhượng, đây cũng chỉ đơn giản là một trò chơi mới mẻ về xây dựng cơ sở hạ tầng và sinh ra đồng tiền không gắn liền với “những chuẩn mực và giá trị.” Wilson tin tưởng đây có thể là lớp lót bằng bạc mà không mấy ai chú ý.
Trong khi đa số các chương của TPP đề cập đến các nguyên tắc, quy định pháp luật, luật sở hữu trí tuệ, bảo vệ môi trường và quyền của người lao động thì RCEP chỉ đơn giản giải quyết vấn đề thương mại cũng như cắt giảm thuế quan mà thôi.
Điều này rất khó khăn vì có tình hình khác nhau ở mỗi quốc gia và các nhóm lợi ích đặc biệt, đồng thời các quốc gia khác nhau lại muốn có những quyền lợi khác nhau.
Úc và Nhật Bản có thể thúc đẩy cải cách mới tương tự TPP. Ấn Độ và Indonesia có thể không vộ làm điều này do đang gặp khó khăn.
Theo ông Wilson, nếu Nhật Bản giúp Trung Quốc đối phó với Ấn Độ thì nước này có thể đòi hỏi thêm nhiều điều mà Ấn Độ không muốn trong quá trình cải cách.
Ông nói: "Trung Quốc chưa bao giờ ở trong tình trạng phải giải quyết những vấn đề gây tranh cãi trong đàm phán thương mại như thế này.”
ĐỒNG XU TỪ TRỜI RƠI XUỐNG
Ông Ang cho rằng mối quan tâm chính của Trung Quốc hiện giờ có thể không phải là RCEP vì TPP đang sụp đổ.
Ông phát biểu, “Trung Quốc đang tăng tốc ở tất cả các lĩnh vực. Thương mại khá quan trọng nhưng không phải ưu tiên số 1 của họ, tiếp đó là sáng kiến Một Vành đai Một Con Đường. Quả thực không có cơ sở để họ phải dồn toàn bộ cho RCEP trong khi TPP hiện đang còn bỏ ngỏ.”
Buộc Trung Quốc phải tham gia vào những cuộc đàm phán khó khăn như thế có thể giúp nước này thay đổi phong cách lãnh đạo của mình, nhưng đồng thời Trung Quốc cũng phải lắng nghe những ý kiến của các nước khác trong khu vực, trái với việc sử dụng các chiến thuật bắt nạt, ép buộc hoặc chia rẽ họ đã dùng trước đây.
Trong một số trường hợp, thỏa thuận thương mại chỉ dựa trên mong muốn nhiều hơn là tính cần thiết thật sự. Châu Á đã nhiệt tình đón nhận thương mại tự do trong những thập kỷ gần đây. Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á cho biết, có 147 FTA đang có hiệu lực tại Châu Á và 68 cuộc đàm phán khác đã diễn ra trong năm 2016. Đó quả thực là một mớ vô cùng chồng chéo.
Đối với các quốc gia đang phát triển, tự do thương mại mang lại nhiều lợi ích ngoài việc giao dịch các mặt hàng chủ chốt (như rượu vang Úc) nhưng nhiều nước cũng nhập khẩu các phần lẻ của sản phẩm hoặc tạo ra loại thứ cấp hơn rồi bán lại (như Việt Nam nguyên liệu từ Trung Quốc, do đó phát sinh nên vị thế không cân bằng với người hàng xóm lớn hơn này).
Các quy tắc thương mại khác nhau với mỗi đối tác khác nhau làm cho những vấn đề trên trở nên khó giải quyết và đặc biệt gây ra vấn đề cho các doanh nghiệp nhỏ hơn.
Các quy tắc thương mại tổng quát sẽ khiến việc loại bỏ hiệu ứng bát mì tốn nhiều thời gian và tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại cũng chỉ trong một khoảng thời gian không chắc chắn.
Wilson nói, "Họ sẽ tạo nên một bước tiến hoàn toàn mới mẻ và tất cả chúng ta đều có lợi nếu họ thành công."
Helen Clarklà một nhà báo chuyên viết bài về khu vực Châu Á - Thái Bình Dương
Nguồn: https://bluenotes.anz.com – TM
Từ khóa: tương lai, thương mại, liệu có, giống như, RCEP
