Vành đai và Con đường: Thảm họa môi trường cho Đông Nam Á?

13.01-02

Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu tiên công bố Sáng kiến Vành đai và Con đường vào năm 2013, đây được coi là một trong những kế hoạch phát triển cơ sở hạ tầng lớn nhất trong lịch sử.

Nhưng chiến lược mở rộng toàn cầu, bao gồm tới 8,5 nghìn tỷ đô la Mỹ đầu tư trải rộng trên hơn 80 nền kinh tế, cũng gây ra một số tác động môi trường tiềm ẩn và có thể đe dọa đa dạng sinh học, vốn là mối quan tâm đặc biệt đối với các nước láng giềng Trung Quốc ở Đông Nam Á.

Khu vực này là một điểm nóng đa dạng sinh học toàn cầu và là nơi cư ngụ của nhiều loài bị đe dọa không tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới, bao gồm các loài động vật lớn có sức lôi cuốn như hổ và voi châu Á.

Nhưng phần lớn khoản đầu tư của sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc tại Đông Nam Á đến từ các dự án nhiên liệu hóa thạch hoặc khai thác tài nguyên thiên nhiên - cả hai dạng dự án này đều có khả năng tổn hại môi trường sống, đe dọa động vật hoang dã và gia tăng ô nhiễm.

Mặc dù Bắc Kinh thể hiện cam kết mạnh mẽ với việc “phủ xanh” sáng kiến Vành đai và Con đường, nhưng hầu hết các khoản đầu tư và hợp đồng năng lượng đều liên quan đều sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Theo một nghiên cứu, từ năm 2014 đến 2017, các khoản đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch chiếm 91% các khoản cho vay hợp vốn ngành năng lượng của sáu ngân hàng lớn của Trung Quốc, và chiếm 61% các khoản cho vay cho ngành năng lượng được tài trợ hoàn toàn bởi Ngân hàng Phát triển Trung Quốc hoặc ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc.

Cả Indonesia và Philippines đều đã chứng kiến một lượng lớn đầu tư đổ vào các dự án than, vốn sẽ trói buộc các nước này vào một tương lai phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong nhiều thập kỷ. Hơn nữa, các dự án nhà máy thủy điện lớn ở Myanmar và Lào đang đe dọa hệ sinh thái khu vực bằng cách thay đổi dòng chảy của các con sông quan trọng như Irrawaddy và sông Mê Kông, sẽ lần lượt ảnh hưởng đến sinh kế của các cộng đồng lân cận.

TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC

Một số nghiên cứu gần đây đã xác định một vài tác động môi trường tiềm năng gắn liền với sự phát triển Vành đai và Con đường, đặc biệt là liên quan đến đa dạng sinh học.

Đặc biệt, các con đường mới có khả năng gây tổn thất và phân mảnh môi trường sống, làm tăng tỷ lệ tử vong của động vật hoang dã bởi người đi đường, và mở đường tiến thẳng vào những cánh rừng sâu - khiến động vật dễ bị săn bắt và gỗ bị khai thác bất hợp pháp. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc mở rộng giao thông đường biển của sáng kiến Vành đai và Con đường sẽ làm tăng sự di chuyển của các loài xâm lấn và các chất ô nhiễm.

Những ảnh hưởng này có thể sẽ lớn hơn ở Đông Nam Á, vì khu vực này có lượng đa dạng sinh học cao và sở hữu những vùng đất rộng lớn tương đối hoang sơ. Cách thức quản trị yếu kém đã biến nơi này thành một trung tâm lớn của buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp và việc mở rộng mạng lưới giao thông theo sáng kiến Vành đai và Con đường có nguy cơ làm trầm trọng việc săn bắt các loài có nguy cơ tuyệt chủng cả trong và giữa các quốc gia.

Ngoài các vấn đề liên quan đến phát triển cơ sở hạ tầng, bất kỳ sự gia tăng năng suất kinh tế nào cũng sẽ dẫn đến gia tăng ô nhiễm, bao gồm cả hiệu ứng nhà kính và chất thải - đặc biệt là nếu các mô hình tăng trưởng sử dụng carbon hiện tại không bị thay đổi.

Một mối quan tâm khác có liên quan là khả năng dịch chuyển các ngành công nghiệp gây ô nhiễm từ Trung Quốc sang các nước có tiêu chuẩn lao động và môi trường thấp hơn.

Theo lời hứa, các chính sách cấp cao của chính phủ Trung Quốc ban hành trong vài năm qua đã thúc đẩy sự bền vững, mặc dù không rõ liệu các biện pháp bảo vệ môi trường tốt nhất có được áp dụng ở Đông Nam Á hay không - đặc biệt là ở các quốc gia nghèo và thiếu tài nguyên với thể chế và quản trị yếu kém .

Và trong khi Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á do Bắc Kinh hậu thuẫn đưa ra các biện pháp phòng ngừa như đánh giá tác động môi trường, ngân sách cho các biện pháp này chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong số các khoản đầu tư dành cho Vành đai và Con đường.

LÝ DO ĐỂ KỲ VỌNG

Ở Trung Quốc, các quy định môi trường và các chế tài đang được cải thiện, mặc dù câu hỏi đặt ra là liệu các công ty Trung Quốc và các dự án do Trung Quốc tài trợ hoạt động bên ngoài Trung Quốc sẽ tuân thủ các quy chuẩn này không. Đây là một mối quan tâm chính đáng vì một số công ty Trung Quốc cố tình xuyên tạc về tính khả thi hoặc tính bền vững của các dự án cơ sở hạ tầng ở các quốc gia nơi các thể chế yếu kém và quản trị tồi tệ chiếm ưu thế.

Tuy nhiên, có những dấu hiệu cải thiện: có bằng chứng cho thấy các công ty Trung Quốc đang ngày càng áp dụng trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và sự tham gia của các bên liên quan vào các mô hình hoạt động của họ, theo quy trình hoạt động ở các quốc gia bên ngoài Trung Quốc.

Một số quốc gia trong khu vực - chẳng hạn như Indonesia và Malaysia - cũng đã tăng cường các quy định của nước họ, và hiện đang điều hướng các khoản đầu tư thuộc dự án Vành đai và Con đường đến các khu vực cần được đầu tư, đồng thời nêu rõ các điều kiện của nước tiếp nhận đầu tư.

Ở các quốc gia Đông Nam Á kém phát triển có nền quản trị yếu kém và tham nhũng, một mối quan tâm lớn đó là các dự án cơ sở hạ tầng thuộc Vành đại và Con đường thường củng cố cho cấu trúc quyền lực hiện có, đẩy nhanh việc tiếp cận và kiểm soát đất đai và người dân.

Ví dụ, ở Myanmar, các dự án cơ sở hạ tầng được triển khai giữa các công ty Trung Quốc, giới tinh hoa kinh doanh địa phương và quân đội Myanmar, thường không có sự tham gia của các nhà lãnh đạo cộng đồng dân tộc thiểu số, điều này không chỉ thúc đẩy việc chiếm đoạt tài nguyên mà có thể khiến người dân phải di dời mà không được bồi thường.

Ngay cả ở một Malaysia phát triển, chính phủ trước đây của Najib Razak đã đàm phán ba thỏa thuận lớn trong lĩnh vực năng lượng với các doanh nghiệp nhà nước lớn của Trung Quốc, liên quan đến bê bối tham nhũng 1MDB đã được công bố rộng rãi. Chi phí xây dựng của hai đường ống dẫn dầu nối Sarawak đến Bán đảo Malaysia được cho là bị thổi phồng để chi trả cho các lợi ích béo bở liên quan đến 1MDB.

Mặc dù nhiều chính phủ trên khắp thế giới đang gấp rút trở thành một phần của kế hoạch Vành đai và Con đường, nhưng dự án còn khó hiểu, khó nắm bắt và các ví dụ về các hoạt động xã hội và môi trường vẫn chưa thành hiện thực. Cho dù sáng kiến này có thực sự là một “cái bẫy nợ” hay một chương trình mở ra những cơ hội chưa từng có, đó cũng sẽ là vấn đề cần được đưa ra để tranh luận.

Đối với các quốc gia phương Tây tham gia vào sáng kiến này - bao gồm Italy, Anh và New Zealand, có một sự hoài nghi về cách mà các nước này sẽ quản lý các dự án để không ảnh hưởng đến sự bền vững của họ như thế nào, khi mà các quốc gia này cam kết tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và xã hội nghiêm ngặt hơn khi phát triển cơ sở hạ tầng.

Tuy nhiên, có khả năng là trong lúc Trung Quốc chuyển sang ưu tiên sử dụng công nghệ bền vững và phòng ngừa tham nhũng trong chính quốc gia của họ, thì họ cũng có thể thúc đẩy các giá trị này ra nước ngoài thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường, từ đó đóng góp đáng kể vào sự gia tăng các tiêu chuẩn bền vững quốc tế trên toàn cầu.

Nguồn: South China Morning Post

Từ khóa: Vành đai và Con đường, thảm họa môi trường, Đông Nam Á