Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hai hiệp ước thương mại gần đây – một giữa Mỹ và Trung Quốc, và một giữa Mỹ, Mexico và Canada – đã khiến các nhà kinh tế học có vô vàn lý do để lo lắng. Cả hai hiệp định này đều mang ý nghĩa xúc tiến thương mại giữa các nước ký kết, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, chúng tồn tại hai khuyết điểm quan trọng. Thứ nhất, chúng được đàm phán trong những hoàn cảnh rất “siêu thực”, và tôi sẽ giải thích ngay trong phần dưới đây. Thứ hai, các hiệp ước thương mại này được lập ra để chiều lòng chính phủ Mỹ đương nhiệm, và để củng cố khả năng tái đắc cử cho ông Trump. Cả hai hiệp ước cũng giáng một đòn nặng nề vào niềm tin đối với tự do thương mại và làm xói mòn thêm vai trò của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Các cuộc đàm phán thương mại giữa Mỹ và các đối tác thương mại đang diễn ra trong một bối cảnh có phần lạ lùng và trái với thông lệ. Các nhà đàm phán Mỹ có lợi thế trong cả hai sự kiện, nhờ vào ưu thế tuyệt đối về kinh tế, chính trị và quân sự của Mỹ trước những đối thủ khác. Lý thuyết thương mại quốc tế chưa bao giờ xem đòn bẩy hay còn gọi là “sức ép” là yếu tố tác động đến hành vi thương mại giữa các nước. Như chúng ta đều biết, người ta chỉ thường phân tích những lợi ích mà tự do thương mại dành cho một quốc gia nhỏ, hoặc từ các hiệp định thương mại ký kết giữa các nền kinh tế có quy mô tương đồng. Tuy nhiên, trong tường hợp đàm phán thương mại Mỹ-Trung, phía Mỹ đã công khai khả năng tấn công trước, và áp thuế quan tăng dần đối với hàng nhập khẩu Trung Quốc, và những mức thuế này có thể gây hại cho ngành sản xuất và công nghệ Trung Quốc.

Hiệp định vừa ký kết giữa ba Bắc Mỹ - Mỹ, Mexico, và Canada – sẽ thay thế cho Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ (NAFTA). Hiệp định NAFTA đã có hiệu lực từ năm 1994. Đúng như tên gọi của mình, hiệp định NAFTA được thiết kế nhằm xóa bỏ các rào cản thuế quan giữa ba nước. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), kim ngạch thương mại giữa 3 nước Bắc Mỹ đã tăng hơn gấp 3 lần trong giai đoạn 1993-2007.

Trong chiến dịch tranh cử của mình, Tổng thống Trump từng hứa sẽ tái đàm phán hiệp định này, và hiệp định mới thay thế NAFTA sẽ có tên gọi Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA). Trong một tuyên bố trên website, văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), cơ quan chịu trách nhiệm đàm phán mọi vấn đề về thương mại với nước ngoài, tuyên bố rằng USMCA sẽ “thúc đẩy lợi ích thương mại chung, hướng đến một thị trường tự do hơn, thương mại công bằng hơn, và tăng trưởng kinh tế cho khu vực Bắc Mỹ.” Tuy nhiên, trong đoạn tuyên bố kế tiếp, USTR không ngần ngại nhấn mạnh rằng một số điều khoản sẽ hỗ trợ bảo vệ việc làm cho nước Mỹ.

Ai cũng biết rằng, hiệp định mới được xây dựng theo hướng có lợi cho Mỹ, quốc gia có uy thế nhất trên bàn đàm phán. Nó tập trung chủ yếu vào thuế quan ô tô, thép và nhôm xuất khẩu, và các thị trường sữa, trứng và gia cầm. Nó tạo thêm cho Mỹ cơ hội thâm nhập thị trường sữa Canada, áp hạn ngạch thuế quan lên ô tô sản xuất tại Canada và Mexico, và tăng giới hạn miễn thuế cho người Canada mua hàng Mỹ qua mạng trực tuyến, từ mức 20 USD thành 150 USD.

Hiệp định cũng cập nhật các điều khoản về bảo hộ tài sản trí tuệ , tương ứng với những gì Tổng thống Trump hứa hẹn trong chiến dịch tranh cử. Một điều khoản của USMCA có quy định “ngăn cấm bất cứ nước nào ban hành luật lệ hạn chế dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới”. Jim Balsillie, nhà đồng sáng lập công ty Research In Motion (RIM), công ty đã tạo ra chiếc điện thoại BlackBerry, đã công khai chỉ trích các điều khoản về dữ liệu và tài sản trí tuệ của USMCA. Trong một bài viết năm 2018 trên tờ Toronto Star, ông đã công kích các nhà đàm phán và hoạch định chính sách Canada vì “thái độ nhu nhược” trước Mỹ.

Pat Toomey, một Nghị sĩ thuộc Đảng Cộng Hòa Mỹ, cho rằng USMCA “là hiệp ước thương mại đầu tiên trong lịch sử có tác dụng kìm hãm hoạt động thương mại”, và gọi nó là “đại diện cho chủ nghĩa bảo hộ”. Ông nói: “Tôi tin rằng thương mại tự do là tốt hơn nhiều so với một nền thương mại bị kiểm soát và hạn chế, và hi vọng rằng chủ nghĩa bảo hộ của USMCA không trở thành khuôn mẫu cho các hiệp định thương mại khác trong tương lai”.

Chi tiết cụ thế trong Hiệp định Giai đoạn 1 với Trung Quốc vẫn chưa được công bố. Có một sự không đảm bảo về các điều khoản dự kiến ban hành, và tác động của chúng lên các loại mặt hàng. Mỹ đã tạm ngưng kế hoạch tăng thuế quan đối với 156 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, bao gồm điện thoại thông minh, đồ chơi, và hàng điện tử tiêu dùng. Ngoài ra, Mỹ sẽ giảm một nửa thuế quan đối với 120 tỷ USD hàng hóa đang bị ảnh hưởng bởi đợt tăng thuế ngày 1/10, từ mức 15% xuống còn 7,5%. Tuy nhiên, mức thuế quan 25% lên 250 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Trung Quốc sẽ tiếp tục tồn tại, và các mặt hàng bị áp thuế khá đa dạng, bao gồm máy móc, đồ điện tử, và đồ nội thất.

Đổi lại, Trung Quốc đã chấp thuận nhập khẩu thêm 32 tỷ USD hàng nông nghiệp Mỹ trong 2 năm tới, và tổng mức nhập khẩu có thể lên tới 50 tỷ USD. Tổng giá trị các mặt hàng nhập khẩu từ Mỹ sẽ tăng thêm 200 tỷ USD trong cùng giai đoạn.

Mặc dù giành được nhiều lợi ích tiềm năng cho ngành nông nghiệp và sản xuất, vô số ngành nghề khác tại Mỹ đã cất tiếng quan ngại. Trong một bài viết trên trang Wall Street Journal, Robert B Zoellick, cựu chủ tịch Ngân hàng Thế giới và cựu chủ tịch USTR dưới thời Tổng thống George W Bush, đã công khai chỉ trích chiến lược đàm phán của Mỹ.

Giới nông dân Mỹ đã chịu thiệt hại năng nề từ cuộc chiến thương mại, do Trung Quốc tăng thuế quan đối với đậu tương và thịt heo nhập khẩu. Tuy nhiên, các nhà vận động hành lang thuộc lĩnh vực nông nghiệp đã thể hiện thái độ nghi ngờ về kết quả của thỏa thuận Giai đoạn 1. Dave Marshall, một nhà tư vấn về quảng bá nông nghiệp của tổ chức First Choice Commodities bình luận: “Họ cần thịt heo Mỹ, họ cần đậu tương Mỹ. Họ có cần 50 tỷ USD hàng nông nghiệp? Dĩ nhiên là không”.

Tóm lại là: “các nhà đầu tư vẫn chưa thể xác định rõ người thắng và kẻ thua cuộc từ những thay đổi chính sách thương mại sẽ diễn ra vào năm 2020.” Những diễn biến tiếp theo trong tranh chấp thương mại Mỹ-Trung là không thể lường trước được.

Và tất cả những điều này ảnh hưởng như thế nào đến WTO và tòa án thương mại của tổ chức? Jacob Schlesinger, một nhà báo uy tín của tờ WSJ tại Washington báo cáo: “Tuần trước, sau một loạt các động thái nhằm tái thiết chính sách thương mại lâu đời của Mỹ, Tổng thống Trump đã giành được những nhượng bộ từ Mexico và Trung Quốc đồng thời tước đi sức mạnh của WTO có thể ngăn cản chiến lược của ông”. Mỹ đã ngăn chặn việc bổ nhiệm những ứng viên mới cho Cơ quan Phúc thẩm WTO. Cơ quan này hiện không còn đủ số lượng thẩm phán tối thiểu để ban hành những quyết định nhằm duy trì luật lệ WTO.

Trong thời kỳ bất ổn hiện tại, đối với những quốc gia nhỏ đang chờ đợi kết quả từ những thay đổi trong trật tự nền thương mại toàn cầu, và tương lai của nền tự do thương mại, những gì mà họ sắp đón nhận có thể không hề sáng sủa. Mỹ đang muốn thách thức và viết lại các quy tắc lâu đời trong sân chơi thương mại. Và liệu các quốc gia nhỏ khác có tránh được đợt càn quét của chính quyền Washington. Mục tiêu tiếp theo của Mỹ sẽ là ai? Đức? Ấn Độ? Hay Bangladesh?

Nguồn: The Daily Star

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, hiệp định tự do thương mại, thỏa thuận Mỹ-Trung giai đoạn 1, USMCA, NAFTA, WTO