Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Khi Mỹ vừa mới làm tê liệt cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, nước này lại trao cho Canada một công cụ tốt hơn để giải quyết các khiếu kiện thương mại thông qua USMCA.

Hai diễn biến gần như đồng thời trên đến vào một tuần lễ đầy cam go đối với thương mại quốc tế - Mỹ đạt được thỏa thuận “giai đoạn 1” với Trung Quốc, và Vương Quốc Anh tiến thêm 1 bước nữa gần hơn với Brexit khi Đảng Bảo Thủ của Thủ tướng Boris Johnson giành được chiến thắng vang dội.

Tuy nhiên, giữa hàng loạt tin tức thương mại trên, các nhà phân tích và Phó thủ tướng Canada Chrystia Freeland vẫn không quên tầm quan trọng của cơ chế giải quyết các tranh chấp thương mại quốc tế.

Hệ thống giải quyết tranh chấp nhiều lỗ hỏng của NAFTA là điều mà “các nhà đàm phán thương mại Canada đã mong mỏi cải tiến trong mấy chục năm qua, và giờ đây chúng tôi cuối cùng đã làm được việc đó”, bà Freeland trả lời báo chí tại thành phố Mexico vào thứ Ba tuần trước, sau khi ba nước ký kết Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada (USMCA). “Thật sự là một thỏa thuận lớn, đặc biệt là vào thời điểm hiện tại, khi cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO đang bị nghi ngại”.

Hai năm qua, chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chặn đứng việc bổ nhiệm các thành viên mới cho Tòa phúc thẩm WTO, một cơ quan gồm 7 thẩm phán để đưa ra phán quyết cuối cùng trong các tranh chấp thương mại quốc tế. Cuộc khủng hoảng diễn tiến chậm chạp trên cuối cùng đã lên đến đỉnh điểm vào tuần trước, khi hai trong số ba thẩm phán còn lại hết nhiệm kỳ, khiến cơ quan này không còn đủ số lượng thành viên tối thiểu là 3 người để xét xử các vụ kiện.

Đối với Canada, bước đi trên làm suy yếu một diễn đàn quan trọng dùng để giải quyết các bất đồng thương mại của Canada với các nước – bao gồm các tranh chấp của Canada với Mỹ - đối tác thương mại lớn nhất và là thị trường của 75% hàng hóa xuất khẩu Canada.

“Với Canada mà nói, hệ thống trên đặc biệt quan trọng bởi vì giúp kiềm chế Mỹ”, Nicolas Lamp, cựu luật sư giải quyết tranh chấp với WTO tại Geneva và hiện là giáo sư luật của Đại học Queen cho biết. “Khi Canada không hài lòng với các chính sách thương mại của Mỹ và muốn đáp trả, WTO sẽ hợp thức hóa các biện pháp trả đũa của Canada và buộc Mỹ phải tuân thủ các quy định hơn”.

Canada hiện đang có 2 vụ kiện chống lại Mỹ liên quan đến sản phẩm gỗ mềm và giấy siêu cán láng (giấy SC). Trong khi vụ kiện giấy SC nằm trong số 3 vụ (trong tổng số 14 vụ) sẽ được Tòa phúc thẩm đưa ra kết luận trước khi cơ quan này dừng hoạt động, vụ kiện gỗ mềm sẽ bị treo lại.

Tuy nhiên, ngay khi Mỹ làm tê liệt cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO, nước cùng lúc lại trao cho Canada một công cụ tốt hơn để giải quyết các bất đồng thương mại thông qua NAFTA phiên bản mới. Nghị định thư sửa đổi NAFTA bao gồm các điều khoản giúp loại bỏ lỗ hỏng trong cơ chế cũ, vốn cho phép Mỹ được chặn đứng các vụ kiện bằng cách từ chối bổ nhiệm thẩm phán mới cho hội đồng trọng tài.

“Tôi ngạc nhiên về tình huống trớ trêu trên”, Lamp nói. “Cùng thời điểm khi mà Mỹ giết chết hệ thống giải quyết tranh chấp trong WTO hoặc ít nhất là giết chết Tòa Phúc thẩm, nước này lại mở ra một kênh giải quyết tranh chấp khác [trong NAFTA]”.

Tuy nhiên, ông Simon Lester, chuyên gia chính sách thương mại tại Viện CATO Washington, vẫn khá thận trọng trước tin tức trên, vì các quy định cụ thể để vận hành hệ thống giải quyết tranh chấp mới trong NAFTA vẫn chưa hoàn thành. Và cơ chế này trong NAFTA khó có khả năng thay thế một cách hoàn hảo cho cơ chế trong WTO. Rõ ràng là, tầm cỡ của các cuộc tranh chấp bên trong một thỏa thuận giữa 3 nước sẽ khác so với các tranh chấp được xử lý bởi một tổ chức đa phương như WTO, ông Lester nhận định.

“Nhưng có được một cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính ràng buộc trong NAFTA đã là một thứ khá quý giá đối với Canada”, ông nói thêm.

Nhưng ngay cả khi đã có một giải pháp thay thế trong NAFTA, Canada vẫn mong muốn giải quyết các khó khăn tại WTO, bởi vì nền kinh tế nước này phụ thuộc nhiều vào thương mại. Rõ ràng là, cuộc khủng hoảng tại Tòa Phúc thẩm đã làm nhen nhóm nỗi sợ về ngày tàn của WTO - trung tâm giám sát thương mại dựa trên luật lệ của thế giới, và kéo theo một làn sóng trả đũa thương mại qua lại, cùng với sự trỗi dậy của các thỏa thuận song phương.

Và điều đặc biệt quan ngại là liệu các nước sẽ chọn hành động theo hướng tiêu cực, đó là thực hiện quyền kháng cáo ngay cả khi cơ quan xét xử đã dừng hoạt động. Hành động “kháng cáo trong vô vọng” sẽ khiến các vụ kiện rơi vào tình trạng lơ lửng, chẳng bao giờ đi đến điểm được WTO trao thẩm quyền trả đũa.

“Khi đó, câu hỏi là liệu các nước có đợi WTO trao quyền trả đũa, hay họ sẽ tự mình thực thi công lý”, ông Lamp băn khoăn.

Khi không có một cơ quan để thực thi pháp luật thương mại quốc tế “chúng ta sẽ chỉ có luật rừng”, ủy viên thương mại châu Âu Phil Hogan cảnh báo từ đầu năm nay.

“WTO đang đối mặt với cuộc khủng hoảng sâu sắc nhất kể từ khi thành lập”

Một số người tỏ ra lạc quan hơn, họ cho rằng bế tắc hiện nay sẽ không dẫn đến thảm họa. Tòa Phúc thẩm không phải là cơ chế duy nhất bên trong WTO có khả năng xoa dịu các bất hòa thương mại, Robert Wolfe, giáo sư danh dự tại Trường nghiên cứu chính sách Đại học Queen ở Kingston nhận định. Các quy định về minh bạch yêu cầu các nước phải thông báo cho nhau các quy định mới, cùng với ban hội thẩm và các ủy viên chuyên lắng nghe bất mãn của các nước và dập tắt các cuộc tranh cãi trước bước vào cơ chế giải quyết tranh chấp.

“Các quy định đi tắt đón đầu trên sẽ ngăn ngừa được nhiều mâu thuẫn, để không phải toàn bộ các bất đồng đều được chuyển đến tòa phúc thẩm”, ông Wolfe nói.

Mặc dù vậy, việc mất đi ban Phúc thẩm đã thôi thúc Canada cùng các nước khác hành động. Ottawa đã ký một cơ chế giải quyết tranh chấp tạm thời với EU để xét xét các vụ kiện phát sinh. Hôm thứ Sáu, giới chức EU tại Geneva đã họp với quan chức đến từ các nước khác, trong đó có Trung Quốc và Nga, để kêu gọi sự tham gia của các nước vào cơ chế mới này.

“Canada và EU đã đi đến một thỏa thuận để tạo ra một mẫu hình giúp bảo tồn cơ hệ thống giải quyết tranh chấp hai giai đoạn”, Mary Ng – Bộ trưởng Bộ Thương mại Quốc tế, Xúc tiến xuất khẩu, và Doanh nghiệp nhỏ của Canada nói với tờ Financial Post. “Thương mại dựa trên luật lệ sẽ đem lại cho doanh nghiệp trên toàn thế giới một môi trường ổn định cần thiết để hoạch định kinh doanh. Tất cả chúng ta cần bắt tay cùng nhau để bảo tồn những mối quan hệ này nhằm tạo ra thịnh vượng chung”.

Cũng trong tuần này, EU cho biết bất kỳ nước nào từ chối tham gia vào cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế và bác bỏ quyết định của WTO về ban hội thẩm sẽ đối mặt với lệnh trừng phạt của riêng EU.

“Các nước sẽ phải cùng nhau bảo vệ chủ nghĩa đa phương, phải làm gì đó để giữ cho hệ thống tiếp tục vận hành”, ông Lester kêu gọi. “EU và Canada thậm chí không có bất kỳ tranh chấp nào cần giải quyết tại thời điểm hiện nay, vì vậy, hai nước này sẽ không cần dùng đến hệ thống giải quyết tranh chấp mới, nhưng cả hai vẫn xây dựng nên hệ thống này để làm mô hình mẫu, và để truyền đi thông điệp rằng ‘hệ thống thay thế có thể hoạt động hiệu quả và tất cả chúng ta hãy cùng làm điều đó’. Đây là một thử nghiệm ở quy mô hai nước nhằm hướng đến một giải pháp chung cho toàn cầu. Chúng ta hãy chờ xem liệu hệ thống đó có hiệu quả”.

“Tôi mong điều đó xảy ra, nhưng tôi cũng nghĩ là rất khó để tất cả các nước cùng đồng ý”.

Nguồn: Financial Post

Từ khóa: WTO, USMCA, giải quyết tranh chấp, tòa phúc thẩm, Canada