Vành đai và Con đường: Ước đoán kẻ thắng và người thua

17.12-09

Một nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cố gắng đưa ra tính toán về lợi ích và thiệt hại tiềm năng cho mỗi quốc gia.

Kể từ khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình công bố Sáng kiến Vành đai và Con đường (khi đó được đề cập thành 2 dự án riêng biệt là Con đường Tơ lụa trên bộ và Con đường Tơ lụa trên biển) trong hai bài phát biểu vào mùa thu năm 2013, những người đề xướng cho biết sáng kiến khổng lồ này dựa trên “nguyên tắc win-win”. Những người ủng hộ lập luận, việc tăng cường kết nối sẽ giúp toàn bộ thế giới trở nên thịnh vượng. Tuy nhiên, phía chỉ trích mỉa mai rằng, “nguyên tắc win-win” có nghĩa là Trung Quốc hưởng lợi gấp đôi: vì nước này không những xuất khẩu được thặng dư lao động và nguyên liệu, mà còn giành được vị trí chiến lược ở nước ngoài.

Nhưng vì BRI là một khái niệm tương đối mới và một vài dự án của nó đã được hoàn thành, nên rất khó để thực sự đưa ra ước tính lợi ích bằng con số cụ thể - cho Trung Quốc hoặc cho bất kỳ quốc gia nào khác. Do không có cách nào để định lượng phí tổn và lợi ích, nên thật khó để trả lời dứt khoát câu hỏi quốc gia nào nên tham gia mạnh mẽ nhất - và quốc gia nào nên thoái lui.

Tuy nhiên, một nghiên cứu từ Ngân hàng Thế giới công bố vào đầu năm nay, đã cố gắng đưa ra ước tính cụ thể về lợi ích (và, trong một vài trường hợp, tổn thất) từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng BRI. Nghiên cứu, được viết bởi François de Soyres, Alen Mulabdic và Michele Ruta, cố gắng định lượng tác động từ các dự án cơ sở hạ tầng giao thông thuộc BRI lên tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Nghiên cứu rút ra một số kết luận như sau:

BRI sẽ cải thiện toàn bộ GDP toàn cầu và GDP của hầu hết từng nước riêng lẻ. Tuy nhiên, vẫn có một số nước tham gia sẽ bị thiệt hại nặng, vì lợi ích từ BRI không tương quan với chi phí tổn bỏ ra (nghĩa là không phải quốc gia nào bỏ ra nhiều chi phí để xây dựng BRI cũng đều nhận được lợi ích tương xứng với phần chi phí đó). Đáng chú ý, bài nghiên cứu nhận thấy, lợi ích từ BRI không chỉ dành riêng cho các nước tham gia.

Để cố gắng dự báo tác động của BRI lên GDP, các nhà nghiên cứu đã tự tập hợp các cơ sở dữ liệu mà họ tìm được về các dự án hạ tầng giao thông nằm trong BRI cũng như chi phí để xây dựng các dự án đó, sau đó ước tính tác động của các dự án đó lên thời gian vận chuyển hàng hóa, giả sử tất cả các dự án được hoàn thành. Các kết quả đưa ra ước tính về lợi ích GDP gộp cũng như lợi ích “phúc lợi xã hội”, có tính đến cả việc thúc đẩy GDP và ước tính chi phí xây dựng cơ sở hạ tầng. (Chi tiết tính toán kỹ thuật có sẵn trong bài nghiên cứu).

Một trong những phát hiện chính của nghiên cứu chính là lợi ích to lớn mà BRI mang lại. Theo ước tính, BRI sẽ cho GDP toàn cầu tăng thêm 2,9%, một con số không thể xem nhẹ. Và lợi ích thực sự mang tính toàn cầu; ngay cả các quốc gia không tham gia BRI cũng được dự đoán sẽ tăng GDP vì chi phí vận chuyển hàng hóa giảm.

Thật thú vị, khu vực nhận được mức tăng trưởng GDP lớn nhất lại là châu Phi hạ Sahara, ở mức 4,16%, theo kịch bản lạc quan trên nghiên cứu. Đấy là “vì các cảng mới ở Tanzania và Kenya cải thiện đáng kể sự kết nối của hai quốc gia này với các quốc gia BRI khác và phần còn lại của thế giới,” các tác giả viết. Đông Á và Thái Bình Dương xếp tiếp sasu, với mức tăng trưởng 3,82%, dự kiến sẽ là khu vực đạt được lợi ích cốt lõi từ BRI. Tuy nhiên, đáng chú ý, Nam Á sẽ chỉ tăng 2,47% - đây vẫn là một mức tăng đáng kể, nhưng thấp hơn nhiều khu vực khác trên thế giới.

Mặc dù vậy, những con số trên chưa tính đến chi phí của việc xây dựng các công trình hạ tầng này. Nếu sử dụng tham số “phúc lợi” trong báo cáo này, tức sau khi đã tính đến chi phí của các dự án, khu vực châu Phi hạ Sahara sẽ nhận mức tăng GDP ròng là 3,23%; Đông Á và Thái Bình Dương, 2,76%; và Nam Á, 2,3%.

Như đã đề cập ở trên, lợi ích không dành riêng cho những nước tham gia BRI. Chẳng hạn, các quốc gia không thuộc BRI ở Đông Á và Thái Bình Dương, được ước tính sẽ chứng kiến mức tăng trưởng GDP ròng là 6,88%. Bắc Mỹ, dù nằm ngoài phạm vi BRI, cũng sẽ tăng trưởng 2,29%. Và Ấn Độ, nước đã lớn tiếng và liên tục từ chối bất kỳ sự hợp tác nào với BRI do những lo ngại về chủ quyền, dự kiến có GDP tăng trưởng 2,03%, nhờ sáng kiến Vành đai và Con đường.

Bản chất bao trùm của BRI có nghĩa là, về tổng thể, sáng kiến sẽ mang lại lợi ích lớn hơn các hiệp định thương mại khu vực. Như các nhà nghiên cứu đã giải thích trong một cuộc thảo luận riêng về các phát hiện mới, “Không giống như các hiệp định thương mại khu vực, vốn dĩ thường giảm thuế trong một tập hợp hẹp các quốc gia được xác định, BRI dự kiến sẽ giảm chi phí thương mại giữa một số lượng lớn các quốc gia, gồm cả nhiều nền kinh tế không nằm trong sáng kiến.”

Cũng có nghĩa rằng, một số quốc gia sẽ hưởng được nhiều lợi ít hơn các quốc gia khác. Ví dụ như Pakistan, quốc gia sở hữu Hành lang kinh tế Trung Quốc-Pakistan, được xem như “viên ngọc quý” của BRI, sẽ có mức tăng “phúc lợi” là 5,18%. Lào, nơi sẽ triển khai một dự án đường sắt đầy tham vọng, sẽ tăng trưởng 4,73% GDP.

Ngoài ra, thật ngạc nhiên khi có một số quốc gia không ngờ tới nhưng lại hưởng lợi từ BRI. Nhiều nước trong số đó nằm ở Trung Đông: Iran dự kiến sẽ đạt mức tăng GDP ròng 5,34%; Kuwait, 5,48%; Ả Rập Saudi, 5,22%; và Qatar, 5%. Và Đài Loan, nơi kiên quyết không tham gia BRI, cũng là một trong những bên hưởng lợi lớn nhất, với mức tăng phúc lợi dự đoán là 4,33%.

Tuy nhiên, một số quốc gia tham gia tích cực trong BRI nhưng lại có lợi ích tương đối nhỏ. Ví dụ như Sri Lanka, nơi đặt một số dự án lớn của BRI như Thành phố Cảng Colombo và cảng Hambantota, dự báo sẽ chỉ tăng GDP thêm 1,23%, sau khi khấu trừ chi phí từ dự án. Indonesia cũng sẽ chỉ kiếm được 1,87% trong GDP ròng, bất chấp sự nhiệt tình của Jakarta dành cho BRI trong bối cảnh đẩy mạnh phát triển cơ sở hạ tầng trong nước.

Và một số quốc gia với vai trò là địa điểm quá cảnh sẽ chứng kiến GDP giảm sau khi đã trừ đi các chi phí. Azerbaijan thiệt hại nhiều nhất theo tính toán, với mức thiệt hại ước tính 4,06% GDP, tiếp đến là Mông Cổ ở mức âm 1,95%. Tajikistan ở ngay rìa, sẽ giảm từ 0,04% - 0,84% GDP.

Trên thực tế, nghiên cứu cho rằng lợi ích sẽ chỉ được cân bằng nếu một số quốc gia thực sự được chi trả cho việc tham gia BRI, thay vì chi trả cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng trên phần đất của họ. Trong một giải pháp tối ưu hóa tăng trưởng cho tất cả quốc gia, các nhà nghiên cứu kết luận rằng, không chỉ có Azerbaijan, Mông Cổ và Tajikistan, mà cả Bangladesh, Georgia và Indonesia cũng như các quốc gia khác đều phải được bồi thường để lợi ích phúc lợi phù hợp với các nước khác.

Có một số hạn chế trong nghiên cứu này. Thứ nhất, nghiên cứu chỉ tính đến các dự án cơ sở hạ tầng giao thông - đường bộ và đường sắt, mà không tính đến các dự án năng lượng, cơ sở hạ tầng viễn thông, khu công nghiệp và các phần khác của BRI. Lợi ích mà các tác giả tính toán cũng chỉ là lợi ích từ việc cắt giảm chi phí vận chuyển hàng hóa trong khi còn những lợi ích tiềm năng khác, chẳng hạn như gia tăng khối lượng thương mại nhờ vào việc vận chuyển dễ dàng hơn, thì lại chưa được tính đến.

Một hạn chế khác là nghiên cứu chỉ bao gồm các dự án mà các nhà nghiên cứu có thể xác minh được. Ngoài ra, họ đã phải tự ước tính chi phí trong nhiều trường hợp, dựa trên chi phí xây dựng trung bình tại các quốc gia liên quan. BRI nổi tiếng là vô định và mù mờ; chỉ riêng việc xác định những dự án nào là một phần của Vành đai và Con đường đã là một nhiệm vụ gian nan, chưa kể phải quy đổi chi phí của các dự án hạ tầng này về đồng đô la. Những khó khăn đó sẽ tiếp tục gây khó dễ cho các nhà nghiên cứu, trừ khi Trung Quốc, với tư cách là quốc gia đi đầu trong tất cả các dự án BRI, công khai các bộ dữ liệu sẵn có.

Mặc dù có những hạn chế như trên, những ước đoán tổng thể rất đáng để các quốc gia BRI cân nhắc. Điểm đáng chú ý nhất là BRI thực sự sẵn sàng trở thành một cơ chế “win-win” cho thế giới - nhưng không phải mọi quốc gia tham gia đều “giành chiến thắng”, ngay cả khi Bắc Kinh tuyên bố điều đó. Đặc biệt, với các quốc gia nhỏ hơn có phần lớn lợi ích thương mại đi qua lãnh thổ nước họ mà không được giữ lại, họ cần suy nghĩ lâu dài và kỹ lưỡng về việc liệu lợi ích bỏ ra có xứng đáng với chi phí xây dựng khổng lồ hay không.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: vành đai, con đường, ước đoán, kẻ thắng, người thua