Tổn thất thực sự của chiến tranh thương mại

chientranhthuongmaiquocte

Chúng ta đang được chứng kiến những cuộc xung đột leo thang trong thương mại và công nghệ trên toàn cầu. Thế nhưng, đằng sau đó là một sự sụp đổ còn lớn hơn nhiều, đó là sự tan rã của trật tự thế giới dựa-trên-luật-lệ được hình thành từ sau thế chiến thứ hai - trật tự đó phát biểu: ‘tăng trưởng của bất kỳ quốc gia nào cũng đem lại lợi ích cho tất cả’. Giờ đây, khi Trung Quốc đang đe dọa cạnh tranh trực tiếp với Mỹ, thì sự ủng hộ của Mỹ dành cho hệ thống đã tiếp tay cho Trung Quốc làm điều đó cũng biến mất theo.

Một ngày nữa trôi qua, lại một cuộc tấn công nữa nhắm vào thương mại. Tại sao tất cả các cuộc tranh chấp – cho dù là về sở hữu trí tuệ (IP), nhập cư, thảm họa môi trường hay bồi thường chiến tranh – giờ đây đều sản sinh ra những mối đe dọa mới cho hoạt động thương mại?

Suốt phần lớn chiều dài của thế kỷ trước, nước Mỹ đã nỗ lực bảo vệ hệ thống thương mại dựa trên luật lệ mà nước này tạo ra vào cuối thế chiến thứ II. Hệ thống đó đòi hỏi các nước đối địch phải phá vỡ được sự nghi ngại lẫn nhau – tâm lý phổ biến trước chiến tranh. Mỹ thúc giục các nước xem tăng trưởng và phát triển của một quốc gia bất kỳ là lợi ích của tất cả các nước còn lại, vì thông qua đó, thương mại và đầu tư được tăng cường.

Dưới trật tự mới, các quy tắc được đặt ra để kiềm chế hành vi vị kỷ và hành động đe dọa của các siêu cường kinh tế. Mỹ đóng vai trò là một bá chủ nhân từ cai quản thiên hạ, và thỉnh thoảng trách phạt những nước có hành vi xấu. Cùng lúc đó, các thể chế đa phương của hệ thống, đặc biệt là Quỹ tiền tệ quốc tế, sẽ giúp đỡ các nước đang có nhu cầu cấp bách về vốn, với điều kiện là các nước đó phải tuân thủ luật lệ.

Quyền lực của Mỹ bắt nguồn từ quyền kiểm soát phiếu bầu của nước này trong các tổ chức đa phương, cả theo cách trực tiếp và thông qua việc gây ảnh hưởng lên các nước G7. Bản thân Mỹ cũng có sức mạnh kinh tế khổng lồ. Quan trọng hơn hết, hầu hết các nước đều tin tưởng Mỹ sẽ không lạm dụng sức mạnh của mình để tìm kiếm thêm lợi ích cho riêng mình, hoặc cho dù Mỹ có tư lợi thì ít ra cũng sẽ không quá mức cho phép. Và Mỹ có ít lý do để phản bội lại lòng tin đó. Vì không một quốc gia nào lúc đó đạt đến trình độ năng suất kinh tế như Mỹ, trong khi đối thủ quân sự duy nhất của Mỹ là liên minh Xô Viết lại phần lớn nằm ngoài hệ thống thương mại toàn cầu.

Việc mở rộng của mô hình đầu tư và thương mại dựa trên luật lệ đã mở ra các thị trường mới đầy hấp dẫn cho các công ty Mỹ. Và để tỏ ra hào hiệp, Mỹ cũng đã cho phép một số nước được tiếp cận thị trường Mỹ mà không cần phải cho phép Mỹ tiếp cận lại thị trường các nước đó ở mức độ tương tự.

Nếu các nhà làm chính sách từ một nền kinh tế mới nổi bày tỏ lo ngại về các tác động tiềm tàng của việc mở cửa thương mại đối với một bộ phận người lao động ở nước họ, các chuyên gia kinh tế sẽ nhanh chóng trấn an họ rằng lợi ích dài hạn thì lớn hơn nhiều, đủ sức bù đắp bất kỳ thiệt hại nào trong nước. Tất cả những gì những nước này cần làm là tái phân phối lại lợi ích từ thương mại cho những người bị bỏ lại phía sau. Tuy nhiên, nói thì dễ hơn làm. Hơn nữa, ở những nước có nền dân chủ còn non trẻ này, sự phản kháng của nhóm người bị thua thiệt thường được xem là một chi phí chấp nhận được vì xét trên lợi ích tổng thể, và làn sóng phản đối cũng dễ dàng bị dập tắt. Trên thực tế, các nền kinh tế mới nổi đã rất giỏi trong việc tận dụng các kỹ thuật mới, hệ thống viễn thông và hệ thống giao thông với chi phí thấp, đến nỗi các nước này đã thay thế thành công các trung tâm sản xuất lớn ở các nước công nghiệp phát triển.

Một lần nữa, những người lao động bị ảnh hưởng bởi thương mại, hiện nay là những lao động được đào tạo khiêm tốn ở các nước phát triển – đặc biệt là các thị trấn nhỏ - sẽ là nhóm đối tượng đứng mũi chịu sào, trong khi các lao động có kỹ năng cao hơn trong các ngành dịch vụ ở thành thị lại phát triển huy hoàng.

Không như các nước mới nổi, nơi mà nền dân chủ vẫn chưa bám rễ sâu, ở các nước công nghiệp phát triển, nhóm lao động bất mãn ngày một tăng là một hiện tượng không thể phớt lờ. Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách ở các nước phát triển phải đối phó với làn sóng phản đối thương mại bằng hai cách. Đầu tiên, họ cố áp đặt các tiêu chuẩn lao động và môi trường ở nước họ lên các nước khác, thông qua các hiệp định tài trợ và các hiệp định thương mại. Thứ hai, họ thúc đẩy thực thi chặt chẽ hơn quyền sở hữu trí tuệ (IP), vì phần lớn các tài sản trí tuệ này được sở hữu bởi các tập đoàn phương Tây.

Không có cách làm nào thật sự hiệu quả để làm chậm tốc độ mất việc làm, nhưng đó không phải vấn đề chính. Có một vấn đề còn lớn hơn nhiều đang thách thức lật đổ trật tự cũ: đó là sự trỗi dậy của Trung Quốc. Giống như Nhật Bản và những con hổ Đông Nam Á, Trung Quốc tăng trưởng nhờ vào sản xuất hàng xuất khẩu. Nhưng, không như những nước còn lại, Trung Quốc giờ đây đã đủ sức cạnh tranh trực tiếp với các nước phương Tây ở cả lĩnh vực dịch vụ và công nghệ cao.

Bất chấp các áp lực từ bên ngoài, ở Trung Quốc vẫn áp dụng các tiêu chuẩn môi trường và lao động theo nhu cầu của riêng mình, đồng thời có hiện tượng tước đoạt tài sản trí tuệ. Hiện nay, Trung Quốc đã gần đạt đến trình độ công nghệ cao nhất trong các lĩnh vực như robotics và trí tuệ nhân tạo. Các nhà khoa học của nước này có đủ khả năng tự cung tự cấp, không cần nhập khẩu công nghệ từ bên ngoài. Đáng báo động hơn hết cho các nước phát triển là, nền công nghệ phát triển nhanh của Trung Quốc đang củng cố thêm cho năng lực quân sự của nước này. Và không như liên minh Xô Viết, Trung Quốc đã hội nhập hoàn toàn với hệ thống thương mại thế giới.

Nguyên tắc trung tâm của trật tự thương mại dựa trên luật lệ - đó là tăng trưởng của mỗi nước làm lợi cho các nước khác – giờ đây đang sụp đổ. Các nước tiên tiến nhận ra rằng các quy định pháp lý và các tiêu chuẩn cao mà họ áp dụng trong quá trình quá triển đất nước giờ đây lại đặt họ vào tình thế bất lợi hơn so với các nước mới nổi có hệ thống pháp lý khác biệt, nghèo nàn nhưng hiệu quả. Và những nước này không khuất phục trước các sức ép từ bên ngoài để áp dụng các tiêu chuẩn họ không mong muốn, chẳng hạn như một mức lương tối thiểu cao hơn hoặc chấm dứt sử dụng than đá, đặc biệt khi các nước giàu có ngày nay đã không áp dụng các tiêu chuẩn trên trong quá trình đi lên của họ.

Các nền kinh tế mới nổi, bao gồm Trung Quốc, đã trì hoãn mở cửa thị trường trong nước cho các nước công nghiệp phát triển. Doanh nghiệp của các nước phát triển đặc biệt khao khát được tiếp cận không giới hạn thị trường hấp dẫn của Trung Quốc, và đã thúc giục chính phủ nước mình đảm bảo điều đó cho họ.

Trước sự thách thức của Trung Quốc đối với Mỹ ở cả mặt trận kinh tế lẫn quân sự, vị bá chủ cũ (tức là Mỹ) không còn xem sự tăng trưởng của Trung Quốc là một “phước lành”. Mỹ có rất ít động cơ để tiếp tục “nhân từ” dẫn dắt hệ thống cũ, khi mà hệ thống này đã cho ra đời một đối thủ chiến lược của Mỹ. Không còn nghi ngờ gì nữa, hệ thống cũ đang sụp đổ.

Từ đây về sau thế giới sẽ đi về đâu? Mỹ có thể hãm tốc nhưng không thể ngăn chặn được Trung Quốc. Thay vào đó, một Trung Quốc đầy sức mạnh có thể nhận thấy giá trị trong quy tắc mới, thậm chí trở thành một người bảo vệ cho những quy tắc này. Để điều đó xảy ra, Trung Quốc phải tham gia thiết lập quy tắc. Nếu không, thế giới có thể chia thành hai hay thậm chí là nhiều khối tách rời, nghi ngờ lẫn nhau. Khi đó, dòng chảy con người, sản xuất và tài chính, thứ mà liên kết các nước lại với nhau như ngày nay, sẽ dừng lại. Đây không chỉ là một thảm họa kinh tế, mà còn gia tăng sự hiểu lầm và có khả năng dẫn đến xung đột quân sự.

Không may là, chúng ta không thể đem mọi thứ trở lại như cũ. Niềm tin một khi đã tan vỡ, không có phép màu nào có thể hàn gắn. Chúng ta có quyền hi vọng Trung Quốc và Mỹ sẽ tránh mở thêm bất kỳ chiến tuyến mới nào trong cuộc chiến thương mại và công nghệ, đồng thời nhận thức được sự cần thiết phải đàm phán. Lý tưởng hơn hết, hai nước sẽ đi đến một thỏa thuận song phương tạm thời. Khi đó, tất cả các nước lớn sẽ ngồi lại với nhau để luận bàn về một trật tự thế giới mới, làm sao để dung hòa các nước/các khối lớn hơn là chỉ có một bá chủ duy nhất, và lập ra các nguyên tắc để đảm bảo tất cả các nước – bất kể có hệ thống kinh tế, chính trị, và trình độ phát triển như thế nào – đều phải cư xử có trách nhiệm.

Lần gần đây nhất, thế giới đã phải đánh đổi bằng một đợt suy thoái, một cuộc thế chiến, và một siêu cường để có thể hiểu được chân lý. Liệu lần này có khác đi không?

Nguồn: Project Syndicate

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, tổn thất, trật tự thế giới