Thương chiến phá vỡ chuỗi giá trị toàn cầu ở châu Á

trump0611

Ngày 24/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo tăng thuế từ 25% lên 35% đối với 250 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc kể từ ngày 1/10, đồng thời áp dụng mức thuế mới 15% đối với 300 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc kể từ ngày 1/9. Với động thái trên, Tổng thống Trump đã đi ngược lại với quyết định trước đó vào ngày 13/8 rằng Mỹ sẽ hoãn tăng thuế (khi đó mức tăng dự kiến là 10%) cho đến 15/12, vì thừa nhận rằng việc làm đó “có thể ảnh hưởng đến người tiêu dùng Mỹ”. Những tưởng quyết định trên là dấu hiệu cho thấy thương chiến có thể kết thúc, thế nhưng, niềm tin đó đã tan thành mây khói.

Mặc dù không sớm thì muộn thương chiến sẽ đi đến hồi kết, nhưng có một vài tác động mà cuộc chiến này gây ra sẽ mãi mãi không thể thay đổi được.

Một trong những tác động rõ ràng đó chính là tình trạng làn sóng đầu tư bắt đầu chuyển hướng khỏi Trung Quốc và chủ yếu chảy vào Đông Nam Á. Nguồn vốn đầu tư vào và ra khỏi Mỹ cũng bị ảnh hưởng bởi các đòn thuế trả đũa của Trung Quốc. Và sự tái cấu trúc này đi kèm với các khoản chi phí đáng kể. Bản thân việc di dời sản xuất sẽ làm phát sinh chi phí cố định, và một vài trong số đó là chi phí chìm (là chi phí đã mất đi sẽ không lấy lại được). Chi phí biến đổi cũng có khả năng tăng lên, khi di dời sản xuất để né thuế. Trong khi chi phí cố định là loại chi phí trả một lần, chi phí biến đổi sẽ không ngừng tăng lên trong chi phí sản xuất. Tựu trung lại, các chi phí này sẽ rất lớn.

Nhưng làm thế nào một mức thuế 25% có thể giải thích cho một sự dịch chuyển tốn kém đến như vậy? Có ít nhất hai nguyên nhân sau.

Điều đầu tiên là sự khác biệt giữa thuế quan thực tế và thuế quan danh nghĩa, chủ yếu phụ thuộc vào hàm lượng giá trị gia tăng mà các nhà sản xuất của Mỹ và Trung Quốc đóng góp trong mỗi sản phẩm. Việc phân biệt này rất quan trọng, vì hàng xuất khẩu của Trung Quốc (và Mỹ) chiếm áp đảo trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Suy cho cùng, Trung Quốc là trung tâm lắp ráp cho phần lớn các sản phẩm sản xuất của khu vực.

Bất kỳ khi nào một hàng hóa có sự tham gia sản xuất của Trung Quốc hoặc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc, thì mức thuế quan danh nghĩa sẽ được điều chỉnh với nghịch đảo tỷ lệ tham gia của Trung Quốc. Ví dụ như, viện Toàn cầu Fung và WTO đã cùng nhau tính toán rằng, chỉ khoảng 10% hàm lượng giá trị trong một chiếc áo jacket 425 USD có xuất xứ từ Trung Quốc và bán ở Mỹ là thật sự do Trung Quốc đóng góp. Vì vậy, việc dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc sẽ chỉ có ý nghĩa kinh tế nếu chi phí của việc dịch chuyển sản xuất nhỏ hơn 250% thuế quan, tức 10 lần lãi suất danh nghĩa (25%). Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng cho việc di dời sản xuất của các công ty Mỹ muốn xuất khẩu vào thị trường Trung Quốc để né mức thuế trừng phạt của Bắc Kinh.

Nhưng đối với hàng hóa mà Trung Quốc đóng góp hàm lượng giá trị gia tăng cao, thuế quan thực tế có thể không giải thích cho việc dịch chuyển sản xuất. Trong những trường hợp này, hình thức chuyển tàu có thể được sử dụng để né thuế. Chuyển tàu là hình thức hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc trải qua công đoạn xử lý không đáng kể - đôi khi chỉ là dán nhãn lại – tại một nước thứ ba và được tái xuất như thể hàng hóa đó có xuất xứ từ nước thứ ba đó. Hải quan Mỹ và Bảo vệ biên giới đã xác định Việt Nam, Malaysia và Philippines là những điểm trung chuyển. Mặc dù bất hợp pháp, hình thức này làm giảm, nhưng không loại trừ, hiệu quả mất đi do sự gián đoạn chuỗi cung ứng. Bộ Thương mại Mỹ đã bắt đầu áp thuế trừng phạt bổ sung lên hàng hóa mà Mỹ cho rằng đã được thay đổi xuất xứ.

Các vấn đề trên nổi lên bởi vì không có các quy tắc xuất xứ rõ ràng, cụ thể để xác định xuất xứ của hàng hóa, khiến cho vận đơn trở thành cơ chế chứng nhận chính.

Nguyên nhân thứ hai có thể liên quan đến cảm nhận của các doanh nghiệp về tranh chấp hiện tại. Nếu họ cho rằng tranh chấp hiện nay là một biểu hiện của các vấn đề lớn sâu xa hơn, chẳng hạn như sự đấu đá địa chính trị để tranh giành quyền thống trị toàn cầu, vậy thì, tranh chấp này sẽ khó chấm dứt. Các tập đoàn đa quốc gia nào của Trung Quốc và các tập đoàn đa quốc gia nào của nước ngoài đang hoạt động tại Trung Quốc cho rằng căng thẳng sẽ dai dẳng và chỉ đang thay đổi hình thức biểu hiện, thì tập đoàn đó sẽ vẫn tiếp tục tái cấu trúc chuỗi sản xuất để đa dạng hóa rủi ro trong dài hạn.

Trên đây là hai nguyên nhân giải thích tại sao một đòn đánh thuế tương đối khiêm tốn lại có thể vĩnh viễn phá vỡ các chuỗi cung ứng tại châu Á.

30 năm trước, một tranh chấp tương tự đã diễn ra giữa Nhật Bản và Mỹ, dẫn tới một sự mất cân bằng thương mại lớn giữa hai nước. Khi đó, Mỹ đã trừng phạt Nhật Bản dưới dạng buộc quốc gia châu Á này phải ký kết thỏa thuận Plaza, theo đó, Nhật Bản phải làm tăng giá đồng Yên. Nhật Bản đã đối phó bằng cách di chuyển các ngành sản xuất thâm dụng lao động sang các quốc gia có mức lương thấp hơn tại Đông Nam Á, là nguyên nhân khiến châu Á trở thành phân xưởng của thế giới. Trong quá trình đó, Nhật Bản đã có thể duy trì khả năng cạnh tranh cho hàng xuất khẩu của mình thông qua cắt giảm chi phí và né tránh được phần nào tác động từ việc tăng giá tiền tệ.

Bằng cách làm trên, Nhật Bản còn có thể chuyển thặng dư xuất khẩu ở cán cân thương mại sang cán cân vãng lai với quốc gia mà Nhật Bản đã đầu tư, và vì vậy, trên bề mặt, Nhật Bản đã giảm được thặng dư thương mại với Mỹ. Trung Quốc có thể học hỏi cách làm của Nhật Bản.

Nhưng có một khác biệt quan trọng trong căng thẳng thương mại Mỹ-Trung hiện nay so với tranh chấp Mỹ-Nhật trước đây. Châu Á ngày nay đã quyện chặt vào các chuỗi giá trị toàn cầu, làm lợi cho người tiêu dùng khắp nơi trên toàn cầu và làm tăng thu nhập của thế giới. Vì vậy, cuộc chiến hiện nay sẽ có tác động ngược. Và hậu quả của nó có thể tiếp tục kéo dài trong một khoảng thời gian, thậm chí ngay cả khi tranh chấp này kết thúc sớm.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: thương chiến, phá vỡ, chuỗi giá trị toàn cầu, châu Á